Trái Đất từng có ngọn núi cao hơn cả Everest?

Sự hình thành những dãy núi hùng vĩ thường gắn liền với các biến động địa chất mạnh mẽ, đặc biệt là quá trình va chạm giữa các mảng lục địa.

Qua hàng triệu năm, lực nén khiến các lớp đá bị uốn nếp, nâng lên và chồng lấn, tạo nên những dãy núi đồ sộ như dãy Himalaya, nơi có đỉnh Everest cao 8.849m so với mực nước biển.

Tuy nhiên, trong lịch sử hàng tỷ năm của Trái Đất, liệu từng có ngọn núi nào vượt qua độ cao này?

Dấu tích hé lộ độ cao của những dãy núi đã biến mất?

Theo Livescience, các nhà địa chất chưa có đủ dữ liệu chi tiết để xác định chính xác đỉnh núi cao nhất từng tồn tại cách đây hàng trăm triệu năm.

“Đáng tiếc là chúng ta sẽ không bao giờ có được mức độ chi tiết đến vậy”, Alan Collins, giáo sư địa chất tại Đại học Adelaide (Úc) chia sẻ.

Tuy nhiên, những dấu tích còn sót lại trong các lớp trầm tích nằm sâu bên trong vỏ Trái Đất hé lộ phần nào quy mô hùng vĩ của những đỉnh núi và dãy núi cổ đại.

Các nhà khoa học nghiên cứu những dấu tích này để xác định phần vỏ bên dưới các dãy núi từng kéo sâu đến đâu, từ đó ước tính chiều cao của chúng.

Thực chất, núi hình thành khi các quá trình kiến tạo làm biến dạng và nâng cao vỏ Trái Đất, điển hình là sự va chạm giữa các mảng lục địa.

Cấu trúc địa chất bên dưới các dãy núi phức tạp hơn nhiều so với phần địa hình lộ ra trên bề mặt. Ngay cả Everest cũng gắn với phần vỏ Trái Đất kéo sâu xuống bên dưới, vượt xa phần địa hình nhìn thấy trên bề mặt.

Khi các quá trình kiến tạo đẩy vỏ Trái Đất lên cao, phần vỏ bên dưới các dãy núi cũng có thể dày lên và ăn sâu xuống dưới. Collins và Ziyi Zhu, nhà địa hóa học tại Đại học Curtin (Úc), ví cấu trúc này như một tảng băng trôi: phần nhô lên trên bề mặt chỉ là một phần của toàn bộ khối cấu trúc bên dưới.

“Có thể suy đoán rằng ngọn núi lớn nhất từng tồn tại nằm ở khu vực có phần vỏ Trái Đất bên dưới ăn sâu nhất”, Zhu chia sẻ.

Một trong những ứng viên đáng chú ý là dãy núi TransGondwanan, hình thành khi siêu lục địa Gondwana tồn tại. Dấu tích địa chất của dãy núi này hiện được tìm thấy tại nhiều khu vực, gồm miền nam Ấn Độ, Sri Lanka, Tanzania và Kenya. Các nhà khoa học cho rằng dãy núi từng trải dài gấp khoảng 3 lần dãy Himalaya.

Lớp vỏ Trái Đất ở những khu vực này cũng dày hơn so với bên dưới dãy Himalaya. “Chúng tôi cho rằng dãy núi này có quy mô ít nhất tương đương Himalaya, thậm chí có thể lớn hơn”, Collins nói.

Các lớp vỏ được tìm thấy tại những khu vực này cũng cung cấp manh mối về chiều cao của dãy núi cổ đại. Một số phần vỏ Trái Đất có thể kéo dài xuống độ sâu khoảng 30km, bất chấp quá trình xói mòn diễn ra suốt nửa tỷ năm.

Collins cho rằng: “Có thời điểm, chúng có thể nằm ở khoảng giữa của một cột vỏ Trái Đất dày 60km”.

Điều này gợi ý rằng những đỉnh núi thuộc dãy TransGondwanan có thể từng cao tương đương Everest.

Tại Himalaya, các đỉnh núi cao nhất tập trung quanh rìa cao nguyên Tây Tạng, nơi có độ cao trung bình khoảng 6km so với mực nước biển. Theo Collins, dãy TransGondwanan có thể cũng từng gắn với một cao nguyên tương tự, nằm ở khu vực phía nam Madagascar ngày nay.

Rìa cao nguyên này có thể kéo dài qua phía đông Madagascar, miền nam Ấn Độ và miền đông Nam Cực.

Vì sao khó xác định ngọn núi cao nhất từng tồn tại?

Một ứng viên khác là dãy núi hình thành trong sự kiện tạo ra dãy núi Grenville, gắn với quá trình hình thành siêu lục địa Rodinia cách đây khoảng 1.3 tỷ năm. Dấu tích địa chất của dãy núi cổ này hiện còn được tìm thấy ở đông nam tỉnh Ontario (Canada) và tây bắc bang Vermont (Mỹ).

Tuy nhiên, theo Collins, những hiểu biết về dãy núi này vẫn còn hạn chế. Một số nhà nghiên cứu cho rằng nó có thể không đạt quy mô như dãy TransGondwanan hay Himalaya.

Lùi xa hơn nữa, khoảng 2 tỷ năm trước, quá trình hình thành siêu lục địa Nuna, còn gọi là Columbia, cũng để lại bằng chứng về những dãy núi khổng lồ. Trong một nghiên cứu, Zhu tìm thấy dấu tích của siêu núi này bằng cách phân tích thành phần các tinh thể zircon còn sót lại trong lớp vỏ bên dưới dãy núi đã biến mất.

Tuy nhiên, càng truy ngược về quá khứ xa xôi, bức tranh địa chất càng trở nên khó xác định. Khi Trái Đất nóng hơn, các ngọn núi có thể khó đạt độ cao lớn như ngày nay, bởi lớp vỏ nóng hơn có khả năng nâng đỡ khối lượng nhỏ hơn.

Các mảng lục địa ổn định và những loại đá bền vững chỉ bắt đầu hình thành cách đây khoảng 4 tỷ năm. Sau đó, Trái Đất còn cần thêm hàng trăm triệu năm để hình thành những lục địa lớn.

Theo Zhu, các dãy núi Nuna, TransGondwanan và Himalaya hiện là những ứng viên hàng đầu cho danh hiệu dãy núi cao nhất từng tồn tại trên Trái Đất. Tuy nhiên, với những phương pháp khoa học hiện nay, việc xác định chính xác đỉnh núi cao nhất trong lịch sử hành tinh có lẽ vẫn nằm ngoài khả năng.