Tại không gian Văn Miếu Sơn Tây, du khách có thể bắt gặp những hình ảnh gợi nhắc trường thi xưa: Sĩ tử, lều chõng, nghiên bút và không khí của một kỳ thi khoa bảng. Những hình ảnh ấy tạo nên sự sinh động cho một hoạt động trải nghiệm, khơi lại ký ức gắn với lịch sử của di tích, vốn là nơi lưu giữ truyền thống đạo học, khoa bảng và tôn sư trọng đạo của vùng đất xứ Đoài. Việc tái hiện trường thi cũng là cách làm nổi bật hơn giá trị của di tích. Theo “Sơn Tây tỉnh địa chí”, Văn Miếu Sơn Tây từng được sử dụng làm trường thi để sĩ tử ứng thí, tuyển sinh, khảo hạch. Tái hiện, khôi phục phần nào trường thi giúp khách tham quan có thêm cơ sở để hình dung một thời kỳ việc học giữ vị trí đặc biệt trong đời sống xã hội, khoa cử là con đường quan trọng để người học khẳng định năng lực, đóng góp cho đất nước.
Theo giới chuyên môn, từ góc độ bảo tồn và phát huy giá trị di tích, đây là hướng tiếp cận cần được chú trọng. Văn Miếu Sơn Tây có lợi thế đặc biệt khi câu chuyện về đạo học, khoa bảng đã nằm trong chính lịch sử của di tích. Vì vậy, việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm tại đây cần được đặt trên nền tảng ấy, lấy giá trị của di tích làm điểm xuất phát, thay vì chỉ dựng lại khung cảnh mô phỏng để phục vụ tham quan.
Để làm được điều đó, cần có đội ngũ thật sự am hiểu văn hóa truyền thống và có khả năng chuyển hóa tư liệu thành hình thức trải nghiệm phù hợp. Nghệ nhân Ưu tú, họa sĩ Nguyễn Tấn Phát là một trong những người dành nhiều tâm huyết cho hướng đi này. Từ kinh nghiệm nghiên cứu, thực hành nghệ thuật, anh cùng các nhân tố trẻ hoạt động trong lĩnh vực tổ chức sự kiện, tin học, truyền thông... phối hợp Trung tâm Dịch vụ tổng hợp phường Sơn Tây tạo dựng không gian, lựa chọn chất liệu, hình thức thể hiện, đưa câu chuyện lịch sử được chuyển tải bằng ngôn ngữ gần gũi với công chúng. Quá trình tham gia của những nghệ nhân, họa sĩ có hiểu biết về di sản cũng gợi mở giải pháp kết nối đội ngũ sáng tạo với các thiết chế văn hóa và di tích lịch sử.
Nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát cho rằng, nên hình thành quy trình phối hợp rõ ràng. Đơn vị quản lý di tích cùng các nhà nghiên cứu cần xác định tư liệu, giá trị và câu chuyện cốt lõi muốn truyền tải. Từ nền tảng đó, đội ngũ thực hành văn hóa truyền thống tham gia chuyển hóa tư liệu thành không gian, vật dụng và hoạt động trải nghiệm. Nội dung cũng cần được các chuyên gia kiểm chứng về lịch sử, niên đại, trang phục, nghi lễ và cách thức tổ chức trước khi đưa vào phục vụ công chúng.
Bên cạnh đó, cần tiếp tục kết nối với nhà trường và ngành du lịch. Với học sinh, trường thi xưa có thể trở thành một lớp học lịch sử ngay tại di tích, nơi các em được tìm hiểu về khoa cử, người thầy, sĩ tử, sách học, nghiên bút và những quy định của trường thi. Với du khách, nội dung nên được thiết kế thành những trải nghiệm ngắn, phù hợp với hành trình tham quan. Theo đó, quy trình có thể bắt đầu từ di tích, đi qua nghiên cứu, chuyển hóa bằng nghệ thuật, kiểm chứng về chuyên môn, đưa vào giáo dục rồi kết nối với du lịch. Sau mỗi lần tổ chức, các đơn vị tiếp tục ghi nhận phản hồi để điều chỉnh nội dung, cách thức tổ chức. Những chương trình hiệu quả có thể được chuẩn hóa thành các gói trải nghiệm, tổ chức định kỳ thay vì chỉ xuất hiện trong những dịp sự kiện.
Sơn Tây là vùng đất giàu truyền thống với hệ thống di sản phong phú. Mỗi di tích đều mang câu chuyện riêng, đủ tiềm năng trở thành điểm đến hấp dẫn trong tổng thể sản phẩm văn hóa của địa phương. Nếu được nghiên cứu kỹ, tổ chức phù hợp và có sự tham gia thường xuyên của các nhà nghiên cứu, nghệ nhân, họa sĩ, nhà giáo, hoạt động tái hiện trường thi có thể trở thành một phần trong hệ thống sản phẩm giáo dục và văn hóa của Văn Miếu Sơn Tây. Quan trọng hơn, cách làm này tạo điều kiện để nhiều giá trị vốn nằm trong tư liệu, bia đá và ký ức cộng đồng được truyền tải bằng những hình thức gần gũi, sinh động hơn.
THỤY PHƯƠNG