Những ngày này, phố Hàng Mã (Hà Nội) sôi động hơn bởi chợ Trung Thu truyền thống phố cổ với những món đồ chơi, đồ trang trí Trung Thu, sản phẩm nghề thủ công truyền thống, bánh Trung Thu.
Giữa nhịp sống hiện đại, Trung Thu ở Hà Nội đang cho thấy những giá trị cũ không chỉ được nhắc lại mà đang sống cùng nhịp điệu đô thị hiện đại bằng những cách thức mới.
Khi ký ức được đánh thức bằng trải nghiệm
Tết Trung Thu diễn ra vào Rằm tháng Tám Âm lịch, là một trong những sự kiện quan trọng trong đời sống văn hóa của người Việt. Gắn với nền văn minh lúa nước, Trung Thu từ xa xưa đã mang trong mình ý nghĩa của sự sum họp, lòng biết ơn và niềm vui sau những tháng ngày lao động.
Từ thời Lý, Trung Thu đã trở thành một lễ hội lớn ở kinh thành Thăng Long. Tư liệu lịch sử cho biết dưới thời vua Lý Nhân Tông, triều đình tổ chức hội Trung Thu trong nhiều ngày với các nghi lễ cung đình, yến tiệc, đua thuyền, biểu diễn rối nước… Khắp kinh thành được trang hoàng, người dân nô nức tham gia các hoạt động vui chơi.
Trong dân gian, Trung Thu lại mang một dáng vẻ gần gũi hơn. Ban ngày, các gia đình làm lễ cúng gia tiên; buổi tối treo đèn, bày cỗ, thưởng trăng. Trẻ em rước đèn, đánh trống, múa lân, cùng nhau phá cỗ. Những sinh hoạt ấy được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, tạo nên một ký ức văn hóa bền bỉ về mùa trăng trong đời sống người Việt.
Đặc biệt ở Hà Nội, Trung Thu còn gắn với không gian phố phường và sinh hoạt cộng đồng. Những chiếc đèn làm từ nan tre, giấy, những chiếc mặt nạ giấy bồi, tò he, trống ếch, đầu lân… từng là những món đồ chơi quen thuộc với nhiều thế hệ trẻ em.
Những năm gần đây, nhiều hoạt động Trung Thu tại Hà Nội đang lựa chọn cách tiếp cận di sản bằng trải nghiệm. Tại Khu di sản Hoàng thành Thăng Long, các chương trình “Vui Tết Trung Thu” thường xuyên giới thiệu đồ chơi Trung Thu xưa, tổ chức làm đèn, mặt nạ giấy bồi, diều giấy; đồng thời tái hiện những hình ảnh về Trung Thu cung đình thời Lý.
Năm 2025, chương trình “Vui Tết Trung Thu” tại Hoàng thành Thăng Long giới thiệu không gian trưng bày Tết Trung Thu truyền thống và Trung Thu cung đình thời Lý với các gian hàng đồ chơi xưa, trong đó có những mẫu đèn cổ từng thất truyền được nghiên cứu, phục dựng từ các nguồn tư liệu lưu trữ. Cách làm này đưa những hiện vật vốn nằm trong ký ức hoặc tư liệu trở thành những sản phẩm có thể nhìn thấy, cầm nắm và trải nghiệm.
Đó cũng là cách mà chương trình “Lưu trăng phố cổ 2026” và Lễ hội Trung Thu Phố cổ năm 2026 tiếp cận di sản, với chuỗi hoạt động văn hóa, nghệ thuật và trải nghiệm tại khu phố cổ và khu vực hồ Hoàn Kiếm, như triển lãm, biểu diễn nghệ thuật, trò chuyện, thực hành nghề thủ công và trải nghiệm văn hóa.
Chương trình “Lưu trăng Phố cổ 2026” được xây dựng xoay quanh nhiều lát cắt của mùa trăng: từ văn hóa lúa nước, đồ chơi và đầu lân truyền thống đến bánh Trung Thu, hương trầm, trà và không gian sinh hoạt của gia đình Hà Nội xưa. Các nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn làm đồ chơi, nghệ sỹ tham gia biểu diễn, người trẻ và trẻ em cùng thực hành.
Đến tối 25/9, lễ rước “Đêm hội Trăng rằm” tại khu vực hồ Hoàn Kiếm tiếp tục đưa những chiếc đèn lồng, đầu lân và tiếng trống từ không gian trải nghiệm ra không gian cộng đồng.
Trung Thu trong ký ức người trẻ
Với những người trẻ, Trung Thu nay có thể đã khác xưa nhiều. Tuy nhiên cùng với sự thay đổi ấy, nhu cầu tìm lại những trải nghiệm tưởng như đã cũ vẫn hiện diện.
Chị Hương Giang (Hà Nội) cho biết mỗi dịp Trung Thu, gia đình chị vẫn giữ thói quen quây quần bên nhau, cắt bánh rồi cùng phá cỗ. Trung Thu truyền thống vẫn có sức hấp dẫn riêng bởi đó là thời điểm trẻ em trong xóm cùng rước đèn, nhận bánh kẹo, liên hoan và vui chơi cùng nhau. “Em thích Trung Thu truyền thống hơn. Lúc đấy mọi người quây quần bên nhau, các bạn nhỏ ra xóm chơi, rước đèn, nhận quà rồi cùng phá cỗ."
Sự thay đổi của Trung Thu cũng được nhìn thấy rõ qua đời sống cộng đồng. Chị Hương Giang cho biết, tại quê chị, những hoạt động Trung Thu năm nay có quy mô lớn hơn sau sắp xếp đơn vị hành chính, trẻ em vẫn được rước đèn, trông trăng. Tuy nhiên, cảm giác gần gũi của những buổi Trung Thu tổ chức trong từng xóm nhỏ dường như khó có thể giữ nguyên.
Với Lâm Anh (quê Nha Trang), những món đồ chơi và câu chuyện về Trung Thu truyền thống trong một buổi tọa đàm văn hóa lại gợi nhớ những buổi làm đèn ông sao cùng bố mẹ. Khi lên Hà Nội học, em không còn được đón Trung Thu cùng gia đình như trước. Sự thay đổi ấy khiến Lâm Anh nhận ra một điều: Trung Thu không chỉ là một ngày lễ mà còn là ký ức được hình thành từ những sinh hoạt rất cụ thể của mỗi gia đình, khu dân cư.
“Nhìn những món đồ lưu niệm được trưng bày và nghe chia sẻ từ các diễn giả, em lại nhớ những buổi rong chơi cùng các bạn, làm lồng đèn ông sao với bố mẹ và quây quần bên gia đình," Lâm Anh tâm sự.
Những chia sẻ ấy cho thấy Trung Thu ngày nay có thể lớn hơn, nhiều hoạt động hơn, hiện đại hơn, nhưng điều khiến người ta nhớ về Trung Thu vẫn là những trải nghiệm rất giản dị - một chiếc đèn tự làm, tiếng trống trong xóm, mâm cỗ gia đình hay những buổi tối trẻ con cùng nhau chạy dưới ánh trăng.
Tiếp tục từ quá khứ
Hà Nội hôm nay đón Trung Thu với những không gian check-in rực rỡ, những sân khấu nghệ thuật, chương trình trải nghiệm dành cho du khách và trẻ em.
Phố Hàng Mã trở thành điểm đến thu hút đông người, vừa mua sắm, tham quan vừa chụp ảnh. Những chiếc đèn truyền thống đứng cạnh các sản phẩm hiện đại, tạo nên một diện mạo Trung Thu vừa quen vừa lạ.
Tại phố cổ, Trung Thu đã trở thành một phần của hoạt động văn hóa, du lịch và sáng tạo. Những món đồ chơi truyền thống không chỉ được phục dựng như hiện vật mà còn được các nghệ nhân, nghệ sỹ và người trẻ tìm cách làm mới để phù hợp với đời sống hiện đại. Đây là điểm nối giữa Trung Thu xưa và nay.
Tại tọa đàm “Chuyện trăng, chuyện nghề” do Ban quản lý hồ Hoàn Kiếm và phố cổ Hà Nội tổ chức mới đây, bà Ngô Thị Thùy Dương, Trưởng Ban Quản lý hồ Hoàn Kiếm và phố cổ Hà Nội nhấn mạnh sự cần thiết phải tạo ra môi trường để nghệ sỹ, nghệ nhân và người trẻ có thể sống được với nghề. Theo đó, những sản phẩm văn hóa truyền thống khi được sáng tạo theo cách đương đại có thể tạo ra sức sống mới; đồng thời mở ra hướng phát triển cho công nghiệp văn hóa.
Nhìn từ câu chuyện Trung Thu, bảo tồn vì thế không nhất thiết đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi thứ như cũ. Một chiếc đèn ông sao vẫn có thể giữ cách làm thủ công truyền thống nhưng được thiết kế với một diện mạo mới. Một món đồ chơi xưa có thể trở thành sản phẩm quà tặng. Một trò chơi dân gian có thể bước vào không gian giáo dục trải nghiệm. Một lễ rước đèn có thể trở thành hoạt động văn hóa cộng đồng giữa lòng đô thị. Quan trọng hơn, người trẻ không chỉ là người tiếp nhận di sản. Họ có thể trở thành những người tiếp tục kể câu chuyện ấy bằng ngôn ngữ của thế hệ mình.
Trung Thu ở Hà Nội đang hiện diện trong nhiều hình thức khác nhau, từ Hoàng thành Thăng Long đến phố cổ, từ những gian hàng ở Hàng Mã đến các hoạt động trải nghiệm dành cho trẻ em. Mỗi cách làm là một lát cắt, nhưng cùng hướng tới một điểm chung: đưa ký ức văn hóa trở lại với đời sống. Trung Thu xưa có mâm cỗ, ánh trăng, tiếng trống và những chiếc đèn thủ công. Trung Thu hôm nay có thêm mạng xã hội, những không gian sáng tạo, những điểm trải nghiệm và một lớp công chúng trẻ với cách tiếp cận văn hóa khác trước. Tuy nhiên hai thế giới ấy không nhất thiết phải đối lập.
Giữa phố phường Hà Nội hiện đại, trẻ em vẫn cầm trên tay chiếc đèn ông sao, nghe tiếng trống múa sư tử và cùng gia đình phá cỗ, hay tự tay làm món đồ chơi mà cha mẹ, ông bà mình từng chơi. Những nghệ nhân vẫn tâm huyết truyền lại kỹ thuật làm đèn cho thế hệ kế tiếp. Đó mới là cách Trung Thu được tiếp nối tự nhiên nhất: không phải cố giữ nguyên một mùa trăng của quá khứ, mà để mỗi thế hệ tự tìm thấy mình trong mùa trăng ấy, rồi trao lại cho thế hệ sau một phần ký ức, kỹ năng, một câu chuyện và niềm yêu thích đối với văn hóa./.
(TTXVN/Vietnam+)