Mấy ngày nay, Singapore lại chìm trong một lớp màn xám. Không lãng mạn “ở đây sương khói mờ nhân ảnh” như cách mà nhà thơ Hàn Mặc Tử từng viết. Từ những tòa nhà cao tầng nhìn ra, đường chân trời mờ đi, ánh nắng nhạt hơn, không khí ngoài trời trở nên nặng nề.
Khói từ các đám cháy ở Nam Sumatra và Kalimantan, Indonesia, được gió đưa qua eo biển vào Singapore. Ngày 5/10, chỉ số tiêu chuẩn ô nhiễm không khí (PSI) tại khu vực trung tâm đã vượt 100, bước vào mức “Unhealthy – Không tốt cho sức khỏe”, và những ngày sau đó một số khu vực tiếp tục duy trì ở ngưỡng này. Cơ quan Môi trường Quốc gia Singapore (NEA) cho biết đây là lần đầu kể từ tháng 10/2023 Singapore ghi nhận mức PSI “Unhealthy” do bụi mịn gây ra.
Singapore có thể kiểm soát khí thải giao thông, công trường, nhà máy, có thể trồng thêm cây và xây dựng những tòa nhà xanh hơn, nhưng vẫn không thể ngăn một đám cháy cách mình hàng trăm km. Khói bụi không có biên giới hành chính. Một thành phố được quản lý tốt vẫn có thể phải hít thứ không khí được tạo ra ở một nơi khác.
Hà Nội nhìn từ trên cao trong ngày không khí ô nhiễm (Ảnh: Thành Đông)
Nếu nhìn Hà Nội vào những buổi sáng mùa đông, chúng ta có thể thấy một phiên bản khác của cùng một vấn đề. Thành phố thường chìm trong một lớp màn trắng xám mà chúng ta quen gọi là “sương mù”. Nhưng không phải lúc nào thứ nằm trước mắt cũng chỉ là sương.
Khi độ ẩm cao, gió yếu và lớp khí quyển gần mặt đất khó khuếch tán, bụi mịn và các chất ô nhiễm có thể bị giữ lại trong thành phố. Những nguồn phát thải vốn rất bình thường nếu đứng riêng lẻ – xe cộ, công trường, công nghiệp, đốt rơm rạ – có thể trở thành một vấn đề lớn khi cùng xuất hiện trong một điều kiện thời tiết bất lợi.
TPHCM cũng có câu chuyện riêng. Thành phố không có mùa đông như Hà Nội, nhưng mùa khô kéo dài từ khoảng cuối năm đến đầu năm sau thường đi kèm lượng mưa thấp hơn, khiến khả năng rửa trôi các hạt ô nhiễm khỏi khí quyển giảm xuống. Điều đó có nghĩa là nếu Hà Nội có những buổi sáng mùa đông “mờ sương”, TP.HCM cũng có thể có những ngày mà bầu trời không thực sự trong dù mắt thường khó nhận ra điều gì bất thường.
Chúng ta thường chỉ ra một vài “thủ phạm” cho ô nhiễm không khí. Khi đường phố đầy xe, chúng ta đổ lỗi cho xe máy. Khi có công trường, chúng ta nhìn vào bụi xây dựng. Khi Hà Nội xuất hiện những ngày AQI (chỉ số chất lượng không khí) xấu, đôi khi chúng ta lại nói về đốt rơm rạ hoặc nguồn ô nhiễm từ các tỉnh lân cận. Nhưng không khí không vận hành đơn giản như vậy. Một đám cháy ở Indonesia có thể khiến Singapore ô nhiễm; một nguồn phát thải ở ngoại vi có thể ảnh hưởng đến trung tâm Hà Nội; bụi từ một công trường có thể chỉ là một phần nhỏ trong tổng lượng PM2.5 mà người dân đang hít thở.
Ô nhiễm không khí vì thế không chỉ là câu chuyện của “nguồn nào lớn nhất”, mà còn là câu chuyện của thời tiết, địa hình, hướng gió, mật độ đô thị và thời gian mà chất ô nhiễm bị giữ lại.
Vậy trong một thành phố đang có không khí xấu, người dân nên làm gì? Có lẽ trước hết là đừng xem AQI như một con số để nhìn cho biết. Nó nên trở thành một thông tin quyết định hành vi. Khi chất lượng không khí xấu, những hoạt động ngoài trời kéo dài hoặc vận động mạnh nên được giảm bớt, đặc biệt với trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và những người có bệnh về tim phổi. Khi phải ở ngoài trời lâu, khẩu trang có khả năng lọc bụi mịn như N95 có thể giúp giảm phơi nhiễm. Trong nhà, máy lọc không khí phù hợp có thể là một lớp bảo vệ bổ sung.
Chúng ta không chỉ cần đo chất lượng không khí, mà phải biến dữ liệu đó thành những khuyến cáo dễ hiểu và kịp thời cho từng nhóm cư dân.
Nhưng nếu câu chuyện chỉ dừng ở việc mỗi người mua một chiếc máy lọc không khí, đeo khẩu trang và đóng cửa sổ thì chúng ta đã biến một vấn đề đô thị thành một vấn đề cá nhân. Người dân có thể tự bảo vệ mình, nhưng không thể tự tạo ra một bầu không khí sạch cho cả thành phố.
Đây cũng là lúc kiến trúc có một vai trò, góp phần vào các giải pháp tổng thể giải quyết vấn đề ô nhiễm không khí. Chúng ta có thể bắt đầu từ những điều rất nhỏ: mái xanh, ban công có cây, giàn cây leo, những khoảng sân được giữ lại thay vì bê tông hóa hoàn toàn. Những bồn cây xếp thành từng lớp trước mặt tiền đưa cây xanh thành một phần của kiến trúc nhà phố, đồng thời tạo bóng và giảm mức độ tiếp xúc trực tiếp của không gian bên trong với môi trường bên ngoài.
Quan trọng hơn cả cây xanh có lẽ là cách chúng ta tổ chức những khoảng trống của thành phố. Một đô thị quá kín, với những khối nhà dày đặc và liên tục, có thể làm thay đổi dòng khí và khiến một số khu vực khó giải tỏa nhiệt và chất ô nhiễm. Stuttgart của Đức là một ví dụ thường được nhắc đến về việc đưa yếu tố gió vào quy hoạch. Thành phố bảo vệ những khu vực có vai trò như hành lang thông gió, kết nối các vùng cây xanh, thung lũng và không gian mở để duy trì sự lưu thông của không khí.
Chúng ta không thể bê nguyên mô hình Stuttgart về Hà Nội hay TPHCM, bởi mỗi thành phố có địa hình và khí hậu khác nhau, nhưng có thể tham khảo cách coi không khí như một yếu tố cần được quy hoạch, chứ không phải thứ có sẵn một cách tự nhiên và sẽ luôn tồn tại bất kể chúng ta xây dựng thành phố thế nào.
Nếu nhìn theo cách đó, những khoảng đất trống trong thành phố không còn đơn giản là “đất chưa xây”. Một công viên không chỉ là nơi để đi dạo. Một hành lang cây xanh không chỉ là cảnh quan. Một khoảng hở giữa các khối nhà đôi khi cũng có giá trị khí hậu mà chúng ta không nhìn thấy ngay trên bản vẽ. Thành phố cần những khoảng trống để nước có chỗ thấm, để cây có chỗ mọc, để nhiệt có chỗ giảm và, trong một số điều kiện nhất định, để không khí có thể di chuyển.
Ngay cả những công trường xây dựng cũng cần được nhìn như một phần của bài toán này. Che chắn vật liệu, rửa bánh xe trước khi xe ra khỏi công trường, kiểm soát bụi từ đường nội bộ, hạn chế phát tán vật liệu rời là những việc rất cơ bản nhưng thường bị xem nhẹ. Một thành phố đang phát triển không nhất thiết phải là một thành phố nhiều bụi. Chúng ta hoàn toàn có thể xây thêm nhà mà không mặc định rằng mỗi công trình mới phải đóng góp thêm một phần bụi vào bầu trời.
Và một thành phố phải biết thừa nhận những giới hạn của mình. Singapore không thể ngăn cháy rừng ở Indonesia chỉ bằng cách làm cho thành phố xanh hơn. Họ cần hợp tác khu vực, theo dõi điểm cháy, dự báo hướng gió và chia sẻ dữ liệu. Tương tự, Hà Nội hay TPHCM cũng không thể giải quyết ô nhiễm chỉ bằng việc cấm một vài loại xe hay trồng thêm vài triệu cây. Nếu nguồn ô nhiễm di chuyển qua ranh giới thành phố, câu trả lời cũng phải vượt qua ranh giới hành chính.
Có lẽ vì vậy, điều chúng ta cần không phải là một “phép màu xanh” cho đô thị. Không có một loại cây nào có thể cứu Hà Nội khỏi bụi mịn, cũng không có một tòa nhà xanh nào có thể lọc sạch không khí của TPHCM. Điều có thể làm được là rất nhiều việc nhỏ cùng lúc: giảm phát thải giao thông, kiểm soát bụi công trường, quản lý việc đốt sinh khối, kiểm soát nguồn thải công nghiệp, bảo vệ không gian xanh, giữ lại các hành lang thông gió, thiết kế công trình thích ứng với những ngày không khí xấu và quan trọng nhất là giúp người dân biết chính xác khi nào họ nên thay đổi hành vi.
“Mùa bụi” ở Singapore rồi sẽ qua. Gió đổi hướng, những đám cháy giảm xuống và đường chân trời sẽ lại hiện ra. Nhưng điều đáng suy nghĩ là sau mỗi lần như vậy, chúng ta có học được gì không. Bởi một thành phố đáng sống không chỉ là nơi có những tòa nhà đẹp, những con đường rộng hay thật nhiều cây xanh. Đó còn phải là nơi người dân có thể mở cửa vào một buổi sáng và tin rằng thứ mình đang hít vào thực sự là không khí.
Tác giả: Trình Phương Quân (kiến trúc sư), tốt nghiệp thạc sĩ ngành kỹ thuật xây dựng và môi trường tại Đại học Stanford (Hoa Kỳ). Trước đó, Quân theo học ngành thiết kế bền vững tại Đại học Quốc gia Singapore và Đại học Kiến trúc TPHCM. Anh tham gia thiết kế kiến trúc, quy hoạch, đồng thời là tác giả cộng tác với nhiều tờ báo, tập trung vào các chủ đề về môi trường, thiết kế và văn hóa.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!