Tư pháp thân thiện với người chưa thành niên: Đừng xem trẻ em là 'người lớn thu nhỏ'

Sáng 28-9, Học viện Tư pháp phối hợp Viện Hợp tác quốc tế Đức về pháp luật, viết tắt là IRZ, tổ chức hội thảo về tố tụng thân thiện với người chưa thành niên. Hội thảo tập trung vào kỹ năng, kinh nghiệm của thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư theo pháp luật Đức, đồng thời bàn bài học có thể áp dụng tại Việt Nam. Theo thông tin Tuổi Trẻ đăng tải, các chuyên gia nhấn mạnh rằng trẻ em không thể bị xem như những “người lớn thu nhỏ” trong quá trình tố tụng. Một sai lầm thường gặp là áp dụng cách thẩm vấn cứng nhắc, dùng thuật ngữ pháp lý khó hiểu mà không tính đến đặc điểm tâm lý của người trẻ. TS Lê Thị Thúy Nga, Trưởng khoa đào tạo chung nguồn thẩm phán, kiểm sát viên, luật sư thuộc Học viện Tư pháp, phân tích vấn đề dưới góc độ khoa học thần kinh. Bà cho biết vỏ não trước trán, nơi đảm nhiệm việc lập kế hoạch, kiểm soát bốc đồng và đánh giá rủi ro dài hạn, chỉ hoàn thiện khi con người khoảng 25 tuổi. Trong khi đó, hạch hạnh nhân, trung tâm xử lý cảm xúc, lại hoạt động mạnh ở tuổi dậy thì, tạo nên khoảng cách giữa cảm xúc và khả năng suy xét. Sự lệch nhịp ấy giúp lý giải vì sao thanh thiếu niên có thể quyết định liều lĩnh, dễ chịu ảnh hưởng từ bạn bè hoặc hoang mang khi vướng vào vòng tố tụng. Trước sự im lặng hay dè dặt của trẻ, luật sư Vũ Anh Thao, Phó chủ nhiệm Đoàn luật sư TP.HCM, đề nghị người làm tư pháp xây dựng quan hệ dựa trên đồng cảm, tôn trọng và chân thành. Thay vì dồn ép hoặc liên tục chất vấn, người hỏi nên dùng câu hỏi mở, kết hợp câu mô tả và câu phản chiếu để giúp trẻ bớt căng thẳng. Lắng nghe chủ động và tạo không gian trao đổi riêng tư, an toàn có thể giúp người chưa thành niên giảm sợ hãi, tự nguyện chia sẻ thông tin. Cách tiếp xúc phù hợp không chỉ giúp trẻ dễ mở lòng hơn, mà còn góp phần để lời kể chính xác, thay vì bị chi phối bởi áp lực từ người lớn. Việc kiểm tra lời khai cũng cần đặc biệt thận trọng, bởi ký ức của người chưa thành niên không cố định và có thể đổi khác trước áp lực tâm lý. TS Ngô Thị Ngọc Vân, thuộc Học viện Tư pháp, cảnh báo về “lỗi Othello”, khi thái độ hoài nghi, dồn ép khiến nhân chứng trung thực lo lắng, rối loạn. Nếu người hỏi nhầm sự lo lắng ấy là dấu hiệu nói dối, lời khai có thể bị đánh giá sai, còn trẻ phải chịu thêm áp lực không cần thiết. Để xem xét độ tin cậy một cách khoa học, TS Vân cho biết cần áp dụng hệ thống 19 tiêu chí hiện thực, thay vì chỉ dựa vào cảm nhận của người hỏi. Các tiêu chí gồm cấu trúc logic, bối cảnh được lồng ghép, cuộc hội thoại được tái hiện và những tình tiết phức tạp, bất ngờ trong lời kể. Việc phân tích cũng cần xét đặc điểm nhân thân và động cơ khai báo của trẻ, qua đó tránh kết luận vội vàng chỉ từ một biểu hiện riêng lẻ. Chia sẻ kinh nghiệm tại hội thảo, TS Bettina Kirschke, thẩm phán Tòa Hình sự người chưa thành niên Tiergarten ở Berlin, Đức, nhấn mạnh mục tiêu giáo dục và ngăn tái phạm. Theo bà, tư pháp thanh thiếu niên không nên đặt trọng tâm vào trừng phạt thuần túy, mà cần hướng tới giúp người trẻ nhận ra sai lầm. Từ cách thẩm vấn bằng kỹ thuật nghe nhìn đến bảo vệ bí mật đời tư và áp dụng biện pháp chuyển hướng, các thủ tục đều cần phục vụ mục tiêu đó. Một nền tư pháp thân thiện vẫn phải bảo đảm pháp luật nghiêm minh, đồng thời giữ được tính nhân văn để nâng đỡ, bảo vệ và trao cơ hội sửa chữa cho người chưa thành niên. Bài viết cũng nhắc đến một phiên tòa hình sự giả định về người chưa thành niên phạm tội, do Học viện Tư pháp phối hợp IRZ tổ chức ngày 3-8. Sự kiện và các chia sẻ tại hội thảo gợi lên yêu cầu cốt lõi: nhìn nhận đúng sự phát triển của trẻ để quy trình tố tụng vừa công bằng, vừa mở đường cho các em làm lại cuộc đời.