Từ vụ làm giả 1.500 văn bằng, chứng chỉ: Sử dụng bằng giả, có vô can?

Sử dụng bằng giả để xin việc có thể bị phạt tù

Luật sư Lê Văn Hoan (Đoàn luật sư TP.HCM) cho biết việc xử lý người mua và sử dụng văn bằng, chứng chỉ giả phụ thuộc vào hành vi thực tế. 

Đáng chú ý, nếu sử dụng giấy tờ giả để xin việc, xét tuyển, bổ nhiệm hoặc đăng ký cấp phép hành nghề, người vi phạm có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.

Căn cứ Điều 341 Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, người sử dụng văn bằng, chứng chỉ giả để thực hiện hành vi trái pháp luật có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội sử dụng con dấu hoặc tài liệu giả của cơ quan, tổ chức.

Các hành vi như sử dụng bằng giả để xin việc, nộp hồ sơ xét tuyển, bổ nhiệm hoặc đăng ký cấp phép hành nghề có thể bị xem xét xử lý theo quy định này.

Theo đó, người phạm tội có thể bị phạt tiền từ 30 triệu đồng đến 100 triệu đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 2 năm. Trường hợp có các tình tiết định khung như phạm tội có tổ chức, phạm tội 2 lần trở lên hoặc sử dụng tài liệu giả để thực hiện tội phạm khác, mức phạt tù có thể từ 2 năm đến 7 năm.

Không chỉ người trực tiếp sử dụng bằng giả, người mua còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự với vai trò đồng phạm về hành vi làm giả con dấu, tài liệu của cơ quan, tổ chức nếu đặt hàng, cung cấp thông tin, hình ảnh để bên bán làm giả văn bằng theo yêu cầu riêng.

Trường hợp hành vi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính theo Khoản 3 Điều 21 Nghị định 04/2021, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 127/2021, bị phạt tiền từ 30-40 triệu đồng.

Trong lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp, Nghị định 88/2022 cũng quy định mức phạt tiền từ 30-40 triệu đồng đối với hành vi vi phạm liên quan đến văn bằng, chứng chỉ, kèm các biện pháp khắc phục hậu quả như buộc nộp lại văn bằng, chứng chỉ hoặc buộc thu hồi, hủy bỏ văn bằng, chứng chỉ đã cấp.

Ngoài trách nhiệm hình sự hoặc hành chính, người sử dụng văn bằng, chứng chỉ giả còn có thể đối mặt với các hình thức kỷ luật và hậu quả pháp lý trong công tác, lao động.

Cụ thể, viên chức quản lý có thể bị kỷ luật cách chức, viên chức có thể bị kỷ luật buộc thôi việc khi thuộc trường hợp vi phạm tương ứng theo Nghị định 234/2026.

Đối với đảng viên, căn cứ Điều 36 Quy định 212/2026 của Bộ Chính trị về kỷ luật tổ chức Đảng, đảng viên vi phạm, hành vi kê khai không trung thực, sử dụng văn bằng, chứng chỉ giả có thể bị xử lý kỷ luật tùy theo mức độ và hậu quả, từ cảnh cáo đến cách chức hoặc khai trừ khỏi Đảng.

Trong quan hệ lao động thông thường, việc kê khai gian lận văn bằng có thể bị xem xét là vi phạm nghĩa vụ cung cấp thông tin trung thực khi giao kết hợp đồng lao động theo khoản 2 Điều 16 Bộ luật Lao động năm 2019. Hợp đồng lao động có thể bị xem xét xử lý theo quy định tại Điều 49 của bộ luật này.

Có thể phải hoàn trả tiền lương, phụ cấp đã nhận?

Một vấn đề được đặt ra là người sử dụng bằng giả để có việc làm, được bổ nhiệm hoặc hưởng mức lương cao hơn có phải hoàn trả tiền lương, phụ cấp, tiền thưởng đã nhận hay không.

Luật sư Hoan cho rằng việc xử lý hậu quả tài chính cần được xem xét trên cơ sở quy định pháp luật về hoàn trả tài sản thu được không có căn cứ pháp luật, trong đó có Điều 579 Bộ luật Dân sự năm 2015.

Đối với khu vực công, tiền lương, phụ cấp chức vụ, phụ cấp ngạch bậc và tiền thưởng có thể gắn với tiêu chuẩn của ngạch hoặc chức danh. Khi quyết định tuyển dụng, bổ nhiệm hoặc nâng ngạch bị hủy bỏ, việc xem xét thu hồi các khoản tiền đã chi trả cần căn cứ vào quy định pháp luật và quyết định xử lý có thẩm quyền.

Trường hợp vụ việc bị xử lý hình sự, nếu có căn cứ xác định người vi phạm phạm tội sử dụng tài liệu giả của cơ quan, tổ chức hoặc tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, việc xử lý các khoản thu lợi bất chính, nghĩa vụ hoàn trả hoặc bồi thường được xem xét theo quy định tương ứng.

Theo luật sư, cần chú trọng cơ chế thu hồi các khoản thu nhập bất chính phát sinh từ hành vi sử dụng bằng giả, bảo đảm việc xử lý không chỉ dừng lại ở kỷ luật hoặc chấm dứt công việc mà còn xem xét những lợi ích mà người vi phạm đã nhận được.

Làm sao để không còn cung lẫn cầu bằng giả?

Luật sư Lê Văn Hoan đề xuất triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm ngăn chặn tình trạng làm giả, sử dụng văn bằng, chứng chỉ giả. Về công nghệ, cần xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bằng, chứng chỉ, kết nối dữ liệu dân cư; áp dụng văn bằng điện tử có mã hóa, mã QR và nâng cao tiêu chuẩn phôi bằng.

Trong tuyển dụng, cơ quan, doanh nghiệp cần xác minh văn bằng từ cơ sở đào tạo, thay vì chỉ dựa vào bản sao ứng viên cung cấp; đồng thời nâng cao năng lực nhận diện giấy tờ giả và trách nhiệm xác minh.

Về pháp luật, cần nghiên cứu tăng chế tài răn đe, kể cả cấm hành nghề trong những lĩnh vực đặc thù. Bên cạnh đó, phải tăng cường triệt phá các đường dây làm bằng giả trên mạng, thu hồi thu nhập bất chính và xử lý nghiêm trách nhiệm, khắc phục hậu quả.

Hai giảng viên đại học Đỗ Hạnh Dung, Trần Thị Thoa bị khởi tố cùng tám người khác trong đường dây sản xuất, mua bán gần 1.500 văn bằng, chứng chỉ giả trên cả nước, thu lời bất chính gần 3 tỉ đồng.