Tưởng nhớ thầy Nguyễn Lộc

Nguồn ảnh: Thanh Niên

Tưởng nhớ về thầy Nguyễn Lộc, tôi không thể quên những gì thầy đã dạy chúng tôi.

Thầy Nguyễn Lộc dạy chúng tôi, những sinh viên Khoa Ngữ văn Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội khóa 1965-1969.

Gọi là đại học ở Hà Nội nhưng từ năm thứ nhất, chúng tôi đã sơ tán lên tận xã Vạn Thọ, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Năm 1965, do Mỹ bắt đầu thả bom đánh phá miền Bắc, nên tất cả các trường đại học đều phải sơ tán lên miền núi.

Thầy Nguyễn Lộc là cán bộ giảng dạy lớp sau các thầy Nguyễn Tài Cẩn, Đinh Gia Khánh, Lê Đình Kỵ, Hoàng Như Mai, Trần Đình Hượu… Thầy dạy chúng tôi chuyên đề văn học cổ điển từ Nguyễn Du tới Nguyễn Đình Chiểu.

Thầy Nguyễn Lộc dạy Truyện Kiều thì tuyệt hay, thầy nói nhỏ nhẹ nhưng cả lớp chúng tôi căng tai ra mà nghe thầy giảng. Bấy giờ lớp học do chống bom giặc nên phải đào âm xuống đất, có bảng đen thôi, ngoài ra không có bất cứ phương tiện giảng dạy nào khác.

Nghe thầy Lộc nói về số phận nàng Kiều mới cảm nhận nỗi đau khổ tột cùng của của Kiều, dù khi Từ Hải thay mặt Kiều đứng ra xử bọn gian ác để trả thù cho Kiều, thì nàng vẫn rất đau khổ, chẳng hề vui. Rồi đến khi được tái ngộ Kim Trọng, Kiều vẫn "Vui là vui gượng kẻo là/Ai tri âm đó mặn mà với ai" chứ không hề vui thực.

Cách giảng bài sâu sắc của thầy Nguyễn Lộc khiến sinh viên chúng tôi thấm thía và đi sâu vào số phận nhân vật Kiều, giúp chúng tôi hiểu về xã hội phong kiến thời ấy.

Còn khi giảng về thơ Nguyễn Đình Chiểu, thầy Nguyễn Lộc lại đi thật sâu khi nói về tinh thần yêu nước của nhà thơ mù. Thầy không chỉ giảng về tác phẩm Lục Vân Tiên mà còn nói đầy xúc cảm về Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, một kiệt tác về lòng yêu nước của nhà thơ mù Đồ Chiểu.

Khi giảng về truyện thơ Lục Vân Tiên, thầy Nguyễn Lộc lại đi sâu phân tích về đặc điểm truyện thơ của người Nam bộ, tính giản dị, mộc mạc của ngôn ngữ truyện thơ này. Và vì sao trong Lục Vân Tiên có vài câu thơ mà các nhà phê bình miền Bắc hay mang ra để chê như "Vợ Tiên là Trực chị dâu" hay "Nhằm giòng nước chảy vội vàng nhảy ngay".

Cách phân tích của thầy Nguyễn Lộc rất tương đồng với quan điểm của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng, một lãnh đạo đất nước là đồng hương Quảng Ngãi với thầy.

Những bài giảng của thầy Nguyễn Lộc đã gợi ý cho tôi rất nhiều, khi sau này tôi viết trường ca Những nghĩa sĩ Cần Giuộc .

Năm 1988 tôi và nhà thơ Nguyễn Đỗ vào Sài Gòn, tới ở nhờ nhà thầy Nguyễn Lộc và chị Ý Nhi. Nhà rộng nhưng không có nước máy, chị Nhi phải đi xách nước máy ở vòi nước công cộng khá xa, cũng vất vả.

Khi tôi ở nhà thầy Lộc-chị Nhi, hai anh ở Báo Thanh Niên là Nguyễn Công Khế và Đặng Thanh Tịnh hay tin tìm đến thăm. Chúng tôi bàn chuyện xây dựng phát triển Báo Thanh Niên.

Hồi đó đang thời bao cấp nên còn còn nhiều khó khăn. Thầy Nguyễn Lộc rất vui vẻ cho chúng tôi ở nhờ. Nhiều năm sau, tôi biết tin thầy Nguyễn Lộc bị đột quỵ nặng. Nhờ chị Nhi chăm sóc tận tình, thầy có đỡ hơn nhưng đi lại, nói năng vẫn khó khăn lắm.

Có lần thầy Nguyễn Lộc và chị Ý Nhi ra Quảng Ngãi có ghé thăm tôi. Nhìn thầy vẫn đi lại được, tôi mừng lắm.

Nhận được tin buồn thầy qua đời, tôi ở xa, xin gửi lời chia buồn tới chị Ý Nhi và gia đình thầy Nguyễn Lộc.

Tang lễ Giáo sư Nguyễn Lộc tổ chức tại nhà riêng (89/6 đường số 8, phường Thông Tây Hội, TP.HCM). Lễ nhập quan lúc 9 giờ 30 ngày 26.10. Lễ viếng lúc 11 giờ ngày 26.10. Lễ động quan lúc 6 giờ ngày 28.10.

Sau đó linh cữu đưa đi hỏa táng tại Phước Lạc Viên (Dĩ An - Bình Dương cũ).

Trong ký ức của các thế hệ sinh viên Khoa Ngữ văn Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội khóa 1965-1969, Giáo sư Nguyễn Lộc là một nhân cách học thuật tiêu biểu thời kỳ sơ tán bom đạn tại xã Vạn Thọ, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Tiếp bước các bậc học giả tiền bối như Đinh Gia Khánh, Hoàng Như Mai, Lê Đình Kỵ, thầy đảm nhiệm giảng dạy chuyên đề văn học cổ điển từ Nguyễn Du đến Nguyễn Đình Chiểu trong lớp học âm dưới lòng đất chỉ với tấm bảng đen đơn sơ. Bằng chất giọng truyền cảm và góc nhìn nhân văn sắc sảo, thầy đã soi rọi chiều sâu bi kịch của nàng Kiều cùng tinh thần yêu nước bất diệt trong kiệt tác của Đồ Chiểu. Những kiến giải văn học của thầy Nguyễn Lộc về vẻ đẹp mộc mạc của truyện thơ Lục Vân Tiên hay áng văn tế bi tráng vùng Cần Giuộc đã truyền cảm hứng sáng tác sâu rộng cho giới cầm bút lúc bấy giờ. Phương pháp tiếp cận văn bản của thầy có sự tương đồng đặc biệt với quan điểm đánh giá của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng, người đồng hương Quảng Ngãi. Tinh thần khai phóng và sự thấu hiểu ngọn nguồn văn hóa Nam Bộ từ những bài giảng ấy đã trở thành điểm tựa học thuật quý giá, bồi đắp tư duy cho nhiều sáng tác thi ca sau này. Bước sang giai đoạn bao cấp năm 1988 tại Sài Gòn, mái ấm gia đình của thầy và nhà thơ Ý Nhi tiếp tục là chốn dung thân ấm áp, sẻ chia nghĩa tình văn nghệ sĩ giữa muôn vàn khó khăn thiếu thốn. Ngôi nhà đơn sơ ấy cũng từng chứng kiến những cuộc gặp gỡ, trao đổi tâm huyết của các nhà báo Nguyễn Công Khế và Đặng Thanh Tịnh về định hướng xây dựng Báo Thanh Niên. Dù những năm tháng cuối đời trải qua biến cố đột quỵ nặng nề gây khó khăn vận động, hình ảnh người thầy tận tụy cùng cốt cách thanh cao vẫn in đậm như một biểu tượng đẹp đẽ của giới trí thức Việt Nam.