Vì sao vẫn chưa có một ‘Dế mèn phiêu lưu ký’ thứ hai?

Tiến sĩ Mai Anh Tuấn - Trưởng bộ môn Viết văn, Khoa Viết văn và Báo chí, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, chia sẻ về hiện tình văn học thiếu nhi thời gian qua.

Ông nói, những người làm văn chương và người yêu văn chương đã chờ đợi khá lâu những tác phẩm văn học thiếu nhi Việt Nam mang tầm vóc lớn, nhưng vẫn chưa thấy một Dế Mèn phiêu lưu ký thứ hai.

Nhiều giải thưởng văn học thiếu nhi đã được tổ chức thời gian qua, nhưng vẫn chưa nuôi dưỡng được những lớp tác giả, tác phẩm lớn dành cho thiếu nhi.

Đã có cả giải thưởng Dế Mèn, vẫn chưa thấy 'Dế Mèn phiêu lưu ký' thứ hai

Thời gian qua, ngoài Nhà xuất bản Kim Đồng đã nhiều năm phát động các cuộc thi sáng tác văn học dành cho thiếu nhi. Mới đây nhất là Giải thưởng Văn học Kim Đồng, được phát động lần thứ nhất năm 2023.

Hiện ban tổ chức đang nhận tác phẩm cho mùa giải thứ hai (2025-2027) đến ngày 31-12-2026.

Bà Vũ Thị Quỳnh Liên, Phó giám đốc, Tổng biên tập Nhà xuất bản Kim Đồng cho biết Giải thưởng Văn học Kim Đồng mong muốn tìm kiếm những tác phẩm có chất lượng dành cho thiếu nhi và bạn đọc trẻ Việt Nam.

Báo Thể thao và Văn hóa gần đây cũng tổ chức giải thưởng văn nghệ (trong đó có sáng tác văn chương) dành cho thiếu nhi mang tên Giải thưởng Dế Mèn.

"Chúng tôi hướng tới việc phát hiện, bồi dưỡng đội ngũ viết trẻ, khuyến khích họ mạnh dạn kể câu chuyện thế hệ mình, tạo môi trường để họ thử sức, rèn luyện, trưởng thành và tiến xa hơn trên con đường sáng tác", bà Quỳnh Liên nói với Tuổi Trẻ.

Và những gì thu lượm được từ các cuộc thi sáng tác, giải thưởng này khá đáng kể, phát hiện và bồi dưỡng thêm những cây viết cho thiếu nhi mới. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, vẫn chưa thấy những sáng tác cho thiếu nhi có tầm vóc như Tô Hoài và một số tên tuổi khác đã làm được.

Đặc biệt là chúng ta hiếm có, nếu không muốn nói là không có, những tác phẩm văn học thiếu nhi có khả năng đi rất xa giống như những tác phẩm nổi tiếng toàn cầu như Chuyện con mèo dạy hải âu bay hay Cây cam ngọt của tôi...

Người lớn cũng phải say mê văn học thiếu nhi cùng con

Nhà văn Phạm Thu Hà - người được trao giải ba Giải thưởng Văn học Kim Đồng lần thứ nhất,  lý giải một số nguyên nhân khiến Việt Nam không có những tác phẩm có tầm ảnh hưởng trên thế giới.

Theo cô, tất cả những tác phẩm có thể trở nên kinh điển thường đến từ những quốc gia nơi văn hóa đọc cực kỳ phát triển.

• Khán giả trẻ hào hứng cùng 'Dế Mèn ngoại truyện' qua ngôn ngữ của thế kỷ 21ĐỌC NGAY

Bởi vì một tác phẩm có thể khiến trẻ em yêu thích, nhưng nó phải được quảng bá bởi người lớn. Cho nên người lớn cũng phải say mê văn học thiếu nhi và mong muốn đem văn học thiếu nhi tới đông đảo bạn đọc trên thế giới.

"Hy vọng rằng khi người lớn cũng đọc văn học thiếu nhi nhiều hơn, đọc với sự nghiêm túc và say mê hơn, chúng ta có thể có được những tác phẩm lớn trong tương lai", nhà văn Phạm Thu Hà nói.

Ông Mai Anh Tuấn cũng đồng quan điểm rằng những tác phẩm văn học thiếu nhi có khả năng đạt tới một sự phổ quát rộng, rất cần sự chung tay của độc giả người lớn.

Bản thân những ông bố, bà mẹ, những phụ huynh, thầy cô giáo phải là những người thực sự yêu thích văn học thiếu nhi. Đây là một kênh rất quan trọng. Bởi ở một mức độ nào đó, chính người lớn quyết định việc đọc của trẻ em.

Đừng cố 'gài' những bài học đạo đức

Và một điều nữa khiến văn học thiếu nhi Việt Nam chưa có thêm một Dế mèn phiêu lưu ký thứ hai, theo ông Mai Anh Tuấn. Đó là nhiều tác phẩm văn học thiếu nhi Việt Nam rất hay "gài" các bài học đạo đức vào tác phẩm một cách lộ liễu.

"Trong một thời gian khá dài, khi viết cho thiếu nhi, chúng ta thường cố gắng "gài" những bài học của người lớn vào trong đó. Vì thế, khi đọc, chúng ta cứ có cảm giác tác phẩm văn học ấy đang "dạy" mình, chứ không phải đang kể một câu chuyện về trẻ em", ông Mai Anh Tuấn nói.

Giảng viên viết văn và báo chí Mai Anh Tuấn có lời khuyên với những người viết trẻ viết cho thiếu nhi là nên xây dựng những nhân vật thiếu nhi "bất toàn", chứ không phải lúc nào cũng giống như một hình mẫu về hạnh kiểm.

• Nên làm gì khi trời nổi gió: Phơi quần áo hay ăn một viên kẹo?

• Dế mèn phiêu lưu ký phiên bản tranh Đậu Đũa mừng 100 năm ngày sinh Tô Hoài

Ông dẫn chứng chính một trường hợp văn học thiếu nhi rất thành công là Dế mèn phiêu lưu ký.

Trong tác phẩm văn học kinh điển Dế Mèn phiêu lưu ký, ngay từ đầu Dế Mèn đã gây ra cái chết của Dế Choắt. Đấy là một lỗi lầm rất lớn. Hành trình trưởng thành của Dế Mèn sau đó cũng là quá trình hoàn thiện những phần còn thiếu trong nhân cách của nhân vật.

Trong tác phẩm Doraemon, Chaien, suốt ngày bắt nạt bạn bè, "tra tấn" người khác bằng giọng hát kinh hoàng của mình; hay Nobita, IQ hơi thấp một chút, thì bao giờ cũng rất đáng yêu.

"Tôi thích một tác phẩm văn học thiếu nhi mà khi đọc, mình nhìn thấy những sự va vấp, những điểm không hoàn hảo. Tôi thích nhìn sự phát triển của một đứa trẻ trong chính sự không hoàn hảo, trong cái sự "không ngoan" ấy hơn là những bài học đạo đức được gài vào một cách hơi cứng nhắc", nhà nghiên cứu Mai Anh Tuấn nói.

Nhà văn Trần Đức Tiến, Trưởng ban giám khảo Giải thưởng Văn học Kim Đồng, khẳng định nếu quả thật có cách biệt giữa văn học thiếu nhi Việt Nam với thế giới, thì những tác phẩm đoạt Giải thưởng Văn học Kim Đồng ‘ít nhiều đã xóa mờ khoảng cách đó'.