Phó giáo sư Catherine Earl - Ảnh: RMIT
Lão hóa thường được xem là vấn đề của người lớn tuổi, song trên thực tế, vấn đề này ảnh hưởng đến tất cả mọi người.
Để hiểu rõ hơn về những thách thức và cơ hội mà già hóa dân số đặt ra cho Việt Nam cũng như khu vực ASEAN, dưới đây là những chia sẻ và phân tích của Phó giáo sư Catherine Earl, giảng viên Khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam, đồng tác giả một công trình nghiên cứu về già hóa dân số tại ASEAN cùng Giáo sư Philip Taylor từ Đại học Warwick (Vương quốc Anh).
* Vì sao già hóa dân số lại là vấn đề của toàn xã hội chứ không chỉ riêng người cao tuổi?
Già hóa dân số ảnh hưởng tới mọi người thông qua thay đổi thị trường lao động, hệ thống y tế, nhu cầu nhà ở, thu nhập sau khi về hưu và đời sống gia đình.
Điều này còn ảnh hướng đến việc chính phủ phân bổ ngân quỹ công như thế nào, cũng như cách doanh nghiệp lên kế hoạch tương lai. Tóm lại là già hóa dân số sẽ tái thiết lại toàn bộ xã hội.
Một câu nói thường thấy trong các nghiên cứu về già hóa dân số là các quốc gia đang phát triển sẽ "già trước khi giàu". Không như các nước Úc, Vương quốc Anh hay Nhật Bản đã có hàng thập kỷ để tích lũy tài sản trước khi dân số già đi đáng kể, các quốc gia trên khắp khu vực Đông Nam Á đang trải qua giai đoạn chuyển tiếp này nhanh hơn nhiều.
Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số từ 2015. Dự báo đến khoảng 2036 sẽ trở thành xã hội già và khoảng 2050 sẽ trở thành xã hội siêu già với hơn 21% dân số hơn 65 tuổi.
* Điều gì khiến bà ngạc nhiên nhất khi so sánh giữa các nước ASEAN?
Mọi người thường nói về dân số già như thể mọi quốc gia đều gặp phải thách thức giống nhau, song nghiên cứu của chúng tôi lại chỉ ra điều ngược lại. Các quốc gia ASEAN có sự khác biệt rất lớn về tình trạng sức khỏe người dân, hệ thống hưu trí và đặc điểm dân số.
Một trong những phát hiện đáng ngạc nhiên là Việt Nam có chênh lệch tuổi thọ trung bình tính từ lúc sinh giữa nam và nữ lớn nhất ASEAN, trong đó tuổi thọ phụ nữ cao hơn nam giới khoảng 9 năm.
Kết quả này đặt ra câu hỏi quan trọng về sức khỏe thể chất và tinh thần của nam giới trong cả vòng đời. Điều này còn cho thấy sẽ có nhiều cộng đồng có tỉ lệ phụ nữ lớn tuổi nhiều hơn, với nhu cầu được chăm sóc y tế, cung cấp chỗ ở và hỗ trợ xã hội khi về già.
* Đối với thị trường lao động và bài toán tăng trưởng kinh tế, già hóa dân số mang lại những áp lực nào, thưa bà?
Già hóa dân số tác động đồng thời đến nguồn lao động và nhu cầu chăm sóc.
Khi tỉ lệ người cao tuổi gia tăng, các quốc gia cần nhìn nhận lại cách tiếp cận đối với việc tham gia lực lượng lao động, tuổi nghỉ hưu và học tập suốt đời. Đồng thời, nhu cầu về dịch vụ y tế, chăm sóc người cao tuổi và các hệ thống hỗ trợ cũng sẽ tăng lên.
Một lĩnh vực cần được quan tâm nhiều hơn là thu nhập khi nghỉ hưu. Tại ASEAN, mức độ bảo đảm tài chính khi về hưu có sự khác biệt đáng kể tùy theo giới tính, nghề nghiệp và việc người lao động làm việc trong khu vực chính thức hay phi chính thức.
Nhiều lao động tự làm chủ và lao động phi chính thức chỉ có khả năng tiếp cận hạn chế với các hệ thống hưu trí, khiến họ phải tiếp tục làm việc mưu sinh ngay cả khi đã lớn tuổi.
Đó là lý do tôi cho rằng không nên chỉ nhìn nhận già hóa dân số như vấn đề an sinh xã hội, mà còn là thách thức về kinh tế, thị trường lao động và đổi mới xã hội.
Để dân số già đi một cách lành mạnh, Việt Nam cần cách tiếp cận mới - Ảnh: Pexels
* Các nhà hoạch định chính sách và lãnh đạo doanh nghiệp cần tập trung vào điều gì?
Ưu tiên hàng đầu là nhận thức rằng già hóa dân số không phải là vấn đề có thể giải quyết bằng một chính sách đơn lẻ.
Già hóa dân số tác động đến y tế, việc làm, nhà ở, khả năng tiếp cận công nghệ số, giao thông, dịch vụ tài chính và đời sống cộng đồng.
Các quốc gia cần xây dựng những giải pháp mang tính phối hợp, tính đến sự khác biệt trong trải nghiệm của nam và nữ, người dân thành thị và nông thôn, cũng như lao động trong khu vực chính thức và phi chính thức.
Đối với Việt Nam, có bốn lĩnh vực cần được đặc biệt quan tâm: cải thiện kết quả sức khỏe nam giới, phát triển nền kinh tế chăm sóc bền vững, củng cố hệ thống hưu trí và phát triển các mô hình nhà ở an toàn, chi phí hợp lý và dễ tiếp cận, nhằm giúp người dân có thể sống khỏe mạnh và gắn kết với cộng đồng khi về già.
Ngoài ra, không nên chỉ xem người cao tuổi là đối tượng thụ hưởng chính sách, mà cần trở thành một phần của quá trình xây dựng giải pháp.
Khi Việt Nam chuẩn bị cho một tương lai mà người cao tuổi sẽ chiếm tỉ trọng ngày càng lớn trong cơ cấu dân số, điều quan trọng là chuẩn bị tốt nhất có thể cho sự chuyển đổi đó, đồng thời giúp người cao tuổi sống lâu, sống khỏe, ý nghĩa và chất lượng hơn.
Một chạm, vạn biến là chuỗi bài viết mang đến góc nhìn của chuyên gia RMIT về những vấn đề, xu hướng và thách thức đang định hình tương lai.
Dựa trên nghiên cứu đã được công bố từ Đại học RMIT, loạt bài kết nối tri thức học thuật với những câu chuyện thời sự, giúp độc giả hiểu sâu hơn về những biến chuyển trong kinh tế, công nghệ, môi trường và xã hội, đồng thời gợi mở các giải pháp và cơ hội cho tương lai.