Khi dân số già nhanh hơn khả năng tích lũy nguồn lực
Theo Cục Thống kê, Việt Nam bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011.
Báo cáo Dự báo dân số Việt Nam giai đoạn 2024-2074 do Cục Thống kê công bố cuối năm 2025 dự báo Việt Nam bước vào thời kỳ dân số già từ năm 2034 và thời kỳ dân số rất già từ năm 2050, khi tỷ lệ người từ 65 tuổi trở lên vượt 21%.
Kết quả Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024 cho thấy, cả nước có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên, tăng 2,8 triệu người so với năm 2019. Dự báo đến năm 2030, con số này sẽ xấp xỉ 18 triệu người.
Theo Phó Giáo sư Catherine Earl, chuyên gia nghiên cứu tại Đại học RMIT Việt Nam, già hóa dân số không chỉ là vấn đề của người cao tuổi mà sẽ tác động đến thị trường lao động, hệ thống y tế, thu nhập hưu trí, nhà ở và phân bổ nguồn lực công.
Khác với những quốc gia phát triển như Australia, Vương quốc Anh hay Nhật Bản, vốn có nhiều thập kỷ tích lũy nguồn lực trước khi dân số già đi đáng kể, các nước Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam, đang trải qua quá trình chuyển đổi này với tốc độ nhanh hơn.
Điều đó đồng nghĩa với việc các quốc gia phải đồng thời giải quyết hai yêu cầu: duy trì tăng trưởng kinh tế và chuẩn bị nguồn lực cho một xã hội có tỷ trọng người cao tuổi ngày càng lớn.
Khoảng 76% người cao tuổi tại Việt Nam không có lương hưu.
Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA)
Những người từng làm việc trong khu vực phi chính thức, người dân nông thôn và các nhóm dễ bị tổn thương có nguy cơ đối mặt với khó khăn lớn về tài chính, thậm chí là không có lương hưu khi về già nên phải tiếp tục làm việc ngay cả khi lớn tuổi.
Theo UNFPA, tuổi thọ trung bình của người Việt Nam đạt 74,7 năm, nhưng tuổi thọ sống khỏe trung bình chỉ đạt 65,4 năm. Khoảng cách này cho thấy nhu cầu chăm sóc, điều trị và hỗ trợ sinh hoạt trong những năm cuối đời là vấn đề cần được tính đến khi xây dựng chính sách thích ứng với già hóa dân số.
Thách thức của Việt Nam không chỉ nằm ở việc số lượng người cao tuổi gia tăng mà còn ở khả năng bảo đảm nguồn nhân lực, thu nhập và các dịch vụ chăm sóc trong bối cảnh cơ cấu dân số đang thay đổi nhanh chóng.
Chuẩn bị nguồn lực trước làn sóng già hóa
Trước những thay đổi về cơ cấu dân số, Phó Giáo sư Catherine Earl cho rằng, Việt Nam cần tiếp cận đồng bộ các lĩnh vực như việc làm, hưu trí, y tế, nhà ở, giao thông, công nghệ và dịch vụ tài chính bởi mối liên hệ hỗ trợ lẫn nhau của các lĩnh vực này.
Việc duy trì sự tham gia của người dân vào thị trường lao động là rất cần thiết trong bối cảnh tỷ trọng người cao tuổi gia tăng, khả năng tiếp tục làm việc và đóng góp của người lao động lớn tuổi là một yếu tố cần được tính đến trong hoạch định chính sách.
Song song với đó, theo chuyên gia, củng cố hệ thống hưu trí là yêu cầu quan trọng và phải cân nhắc tới, đặc biệt đối với lao động tự do và lao động phi chính thức.
Một hướng đi khác là phát triển nền kinh tế chăm sóc, hỗ trợ sinh hoạt và các dịch vụ dành cho người cao tuổi. Đây không chỉ là yêu cầu về an sinh mà còn có thể mở ra dư địa phát triển các ngành dịch vụ và tạo việc làm.
Theo nghiên cứu của UNFPA về kinh tế chăm sóc người cao tuổi tại Việt Nam, việc phát triển hệ thống chăm sóc phù hợp có thể góp phần giảm gánh nặng cho gia đình, đồng thời tạo thêm cơ hội việc làm và thu nhập.
Việc tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục làm việc, học tập, tham gia hoạt động tình nguyện và đóng góp cho cộng đồng cũng là một phần quan trọng của quá trình thích ứng với xã hội già.
Phó Giáo sư Catherine Earl
Đại học RMIT Việt Nam
Đáng chú ý, chuyên gia cho rằng người cao tuổi không nên chỉ được nhìn nhận là đối tượng thụ hưởng chính sách mà cần được tham gia vào quá trình xây dựng những giải pháp liên quan trực tiếp đến cuộc sống của mình.
Theo góc nhìn từ nghiên cứu, Việt Nam cần tận dụng nguồn lực và lợi thế về cơ cấu dân số hiện có để nâng cao năng suất lao động, mở rộng bảo đảm thu nhập, củng cố hệ thống an sinh và phát triển dịch vụ chăm sóc, hướng tới mục tiêu không chỉ kéo dài tuổi thọ mà còn bảo đảm người dân sống khỏe mạnh, có chất lượng khi về già.
Nguyễn Trung Hiếu