Việt Nam thực hiện hơn 11.000 ca ghép tạng, vẫn đối mặt với nhiều khó khăn

Nguồn tạng hiến chủ yếu từ người cho sống

Chia sẻ tại Tọa đàm đối thoại về "Pháp luật, quản trị, hệ thống dữ liệu và tài chính trong hiến, ghép tạng: Từ quy định pháp luật đến một hệ thống quốc gia bền vững" diễn ra ngày 19/10, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên cho biết, từ ca ghép thận đầu tiên năm 1992, đến nay Việt Nam đã thực hiện hơn 11.000 ca ghép tạng, gồm ghép tim, gan, thận và phổi.

Cả nước hiện có 34 cơ sở thực hiện ghép tạng; số người đăng ký hiến mô, tạng đã vượt 200.000 người.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế, nguồn tạng hiến chủ yếu đến từ người sống, trong khi số trường hợp hiến tạng sau chết não còn hạn chế. Cơ chế tài chính chưa đồng bộ, hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia đang trong quá trình hình thành, ảnh hưởng đến khả năng kết nối, điều phối và sử dụng hiệu quả nguồn tạng hiến.

PGS.TS Đồng Văn Hệ, Phó Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, Giám đốc Trung tâm Điều phối Quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, cho biết năm 2025 có 66 người chết não hiến tặng mô, tạng; từ đầu năm 2026 đến nay có 57 trường hợp. Tỷ lệ hiến tạng từ người chết não tại Việt Nam chỉ khoảng 0,6 trường hợp trên một triệu dân, thuộc nhóm rất thấp trong các quốc gia có thống kê.

Chia sẻ kinh nghiệm của Tây Ban Nha, quốc gia có tỷ lệ hiến tạng cao nhất thế giới và đứng thứ hai về số ca ghép tạng, Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền Vương quốc Tây Ban Nha tại Việt Nam Carmen Cano De Lasala cho biết, trong gần 50 năm kể từ khi ban hành Luật về ghép tạng năm 1979, Tây Ban Nha từng bước xây dựng hệ thống hiến, ghép tạng trở thành hình mẫu được nhiều quốc gia tham khảo. 

Thành công của Tây Ban Nha dựa trên hai trụ cột chính: hệ thống pháp luật được điều chỉnh phù hợp với tiến bộ khoa học, công nghệ và hệ thống y tế quốc gia bảo đảm người bệnh có cơ hội tiếp cận ghép tạng, không bị phân biệt đối xử.

Trong đó, Tổ chức Ghép tạng Quốc gia Tây Ban Nha đóng vai trò then chốt trong phối hợp giữa chính quyền trung ương, địa phương và mạng lưới các nhóm chuyên trách tại bệnh viện. Hoạt động hiến tạng được thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện, không thù lao, không vì mục đích lợi nhuận.

Đại sứ Carmen Cano De Lasala cũng nhấn mạnh vai trò của đào tạo đội ngũ điều phối chuyên trách, nhất là kỹ năng tiếp cận, trao đổi với gia đình người hiến. Nhờ đó, tỷ lệ đồng ý hiến tạng tại Tây Ban Nha đạt khoảng 75-80%. Bên cạnh đó, quốc gia này chú trọng phối hợp thường xuyên với truyền thông và mở rộng hợp tác quốc tế.

Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên đánh giá mô hình của Tây Ban Nhan có cơ quan điều phối quốc gia có thẩm quyền rõ ràng, mạng lưới chuyên nghiệp, cơ chế tài chính bền vững và hệ thống kiểm soát chất lượng chặt chẽ. Việt Nam cần nghiên cứu, vận dụng phù hợp với điều kiện thực tế để phát triển hoạt động hiến, ghép tạng an toàn, hiệu quả, đặt lợi ích của người bệnh và xã hội lên hàng đầu.

Tháo gỡ vướng mắc về tài chính và vận chuyển tạng

Bộ Y tế đang khẩn trương hoàn thiện dự án luật sửa đổi về hiến, ghép mô, tạng để trình Quốc hội tại Kỳ họp thứ 2, khóa XVI. 

Thứ trưởng Bộ Y tế cho rằng cần xây dựng cơ chế tài chính bền vững, gắn với bảo hiểm y tế, bảo đảm nguồn lực cho toàn bộ quy trình từ phát hiện người hiến tiềm năng, bảo quản, vận chuyển đến phẫu thuật ghép. Đồng thời, cần nghiên cứu chính sách hỗ trợ mai táng và an sinh cho gia đình người hiến theo hướng nhân văn, minh bạch.

Theo TS.BS Nguyễn Trọng Khoa, Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, Bộ Y tế, bên cạnh việc hoàn thiện quy định về đối tượng hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người, cơ chế tài chính và tổ chức điều phối là những nội dung cần được quan tâm trong quá trình sửa đổi luật.

Việt Nam đã thực hiện hơn 11.000 ca ghép tạng, gồm ghép tim, gan, thận và phổi. Tuy nhiên, quá trình triển khai còn vướng mắc về điều kiện hoạt động của cơ sở ghép, kinh phí vận động và điều phối, xác định chết não, vận chuyển, bảo quản tạng cũng như chế độ hỗ trợ người hiến.

Theo ông Nguyễn Trọng Khoa, việc sửa đổi quy định cần tạo điều kiện để các cơ sở y tế phát triển hoạt động ghép tạng, đồng thời bảo đảm nguồn lực cho các khâu trong quy trình hiến, ghép. Dự thảo luật cũng hướng tới tăng cường vai trò của cơ quan điều phối quốc gia, hoàn thiện hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu, bảo đảm công khai, minh bạch và công bằng trong điều phối tạng.

Chia sẻ tại sự kiện, ông Phạm Văn Học, thành viên Hội đồng Y khoa Quốc gia, Tổng Giám đốc Hệ thống Y tế Hùng Vương, cho rằng cần phải xác định rõ địa vị pháp lý, chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của Trung tâm Điều phối Quốc gia, đồng thời quy định trách nhiệm phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương.

Theo ông Học, điều phối hiến, ghép tạng liên quan đến nhiều lĩnh vực như y tế, công an, quân đội, giao thông đường bộ, đường thủy và hàng không, do đó cần cơ chế điều hành thống nhất ở cấp quốc gia.

Ông chia sẻ câu chuyện vận chuyển tạng hiến từ Gia Lai về Hà Nội và Huế, ê-kíp gặp khó khăn về thủ tục kiểm tra an ninh tại sân bay, yêu cầu vô khuẩn và xử lý kiện hành lý quá khổ. Những vướng mắc phát sinh trong khi thời gian bảo quản tạng có giới hạn.

"Kết quả, tạng đến được Hà Nội sau 8 tiếng (trong khi thời gian vàng là 6 tiếng). Đứng trước khó khăn, các bác sĩ vẫn quyết định ghép. May mắn lãnh đạo Bệnh viện vừa thông báo tin vui cho chúng tôi, tạng ghép đã có dấu hiệu sống.

Trong khi đó, ê-kíp phải từ bỏ lấy tim, một tạng hiến vô cùng quý báu, do không có phương án tối ưu đảm bảo vận chuyển, do hành trình từ Pleiku đến Huế bằng đường bộ mất khoảng 12 giờ, còn phương án đi máy bay phải nối chuyến qua TPHCM, với thời gian nhanh nhất cũng mất 15 giờ.

Phương án thuê chuyên cơ hoặc trực thăng với chi phí ước tính 200-250 triệu đồng được đặt ra, song chưa có cơ chế rõ ràng để huy động nguồn lực xã hội; thậm chí chính người bệnh cũng mong muốn chi trả nhưng chưa có cơ chế, đây là điều rất đáng tiếc", ông Học nói.

Ông Học đề xuất hoàn thiện quy định về điều phối, phối hợp liên ngành, vận chuyển tạng và hỗ trợ gia đình người hiến; đồng thời xây dựng cơ chế huy động nguồn lực hợp pháp trong các tình huống khẩn cấp; quy định rõ trách nhiệm và thẩm quyền của Trung tâm Điều phối Quốc gia, cùng nghĩa vụ phối hợp của các cơ quan liên quan, sẽ góp phần hạn chế bỏ lỡ cơ hội ghép tạng, nâng cao hiệu quả hoạt động hiến, ghép tại Việt Nam.

Ông cũng đề xuất chính sách của Nhà nước đối với người hiến tạng. Trong dự thảo luật, các quy định liên quan đều chưa thể hiện việc ngân sách Nhà nước có chi hỗ trợ bằng tiền cho người hiến tạng hay không.

“Theo tôi, việc quy định mức chi hỗ trợ từ ngân sách cho người hiến tạng là cần thiết. Chúng ta kêu gọi lòng từ thiện, sự nhân văn từ xã hội nhưng Nhà nước cũng cần thể hiện trách nhiệm và nhân văn lại đối với người tự nguyện hiến tạng, hiến xác cho y học, không thể kêu gọi chung chung hoặc dùng các danh hiệu phi vật chất cho người hiến tạng, hiến xác như hiện nay", ông Học đề xuất.