Vợ tôi làm việc tại một trường đại học công. Mấy hôm nay, tôi thấy cô ấy khá tâm tư. Hỏi han thì cô ấy nói đang nghĩ đến chuyện chuyển việc. Tôi khá ngạc nhiên, bởi từ trước đến nay cô ấy luôn tự hào về nơi mình công tác và đã gắn bó với trường mười mấy năm. Hỏi kỹ hơn, tôi mới hiểu điều gì khiến cô ấy suy nghĩ như vậy.
Theo lời cô ấy kể, trong quá trình thực hiện quy trình cán bộ, nhà trường có thông tin về việc phải công khai thu nhập. Khi biết mức thu nhập trung bình mỗi tháng của hiệu trưởng nhà trường được công bố, nhiều cán bộ, giảng viên đã rất bất ngờ.
Tôi không biết con số này được tính toán theo cơ chế nào, bao gồm những khoản thu nhập gì và liệu có những khoản thu nhập đặc thù nào khác hay không. Tôi cũng không muốn vội vàng kết luận rằng một mức thu nhập cao là đúng hay sai nếu chưa hiểu đầy đủ về cơ chế tài chính và tự chủ của nhà trường. Điều khiến tôi quan tâm hơn là cảm giác của những người đang làm việc tại đó.
Vợ tôi là tiến sĩ, đã có gần mười năm được công nhận học vị và đã cống hiến hơn mười mấy năm cho trường. Thu nhập hàng tháng của cô ấy hiện chưa đến 15 triệu đồng. Khi đặt hai con số cạnh nhau, khoảng cách quả thực rất lớn.
Trước đây, những người như vợ tôi vẫn chấp nhận mức thu nhập chưa cao vì tin rằng khi trường chuyển sang cơ chế tự chủ, thu nhập của viên chức và người lao động sẽ dần được cải thiện.
Họ kiên nhẫn, tiếp tục làm việc, nghiên cứu, giảng dạy và cống hiến, với suy nghĩ rằng những thay đổi về tài chính cần có thời gian. Nhưng khi nhiều năm đã trôi qua mà thu nhập của người lao động không tăng đáng kể, trong khi họ lại biết được mức thu nhập rất cao của người đứng đầu, cảm giác của họ dường như thay đổi.
Có lẽ vấn đề không chỉ nằm ở số tiền. Nó còn nằm ở cảm giác về sự công bằng. Một người có thể chấp nhận thu nhập của mình chưa cao nếu họ cảm thấy tổ chức đang khó khăn, mọi người cùng chia sẻ khó khăn, và khi tổ chức phát triển thì thành quả sẽ được phân bổ một cách hợp lý.
Nhưng nếu khoảng cách giữa người đứng đầu và người lao động quá lớn, trong khi đời sống của người lao động gần như không được cải thiện, họ rất dễ đặt câu hỏi: Những nỗ lực và cống hiến của mình đang được tổ chức ghi nhận như thế nào?
Vợ tôi còn kể rằng thời gian gần đây ở trường có khá nhiều người xin nghỉ việc hoặc chuyển sang đơn vị khác. Theo cô ấy, việc chuyển công tác cũng không dễ dàng và có nhiều trường hợp người lao động được yêu cầu làm thủ tục xin nghỉ việc thay vì được giải quyết theo hướng chuyển công tác.
Khi đó, những người đã có nhiều năm cống hiến, thậm chí có cả các phó giáo sư, khi sang một đơn vị mới có thể phải bắt đầu lại nhiều thứ từ đầu. Tôi nghe mà thấy tiếc.
Một trường đại học muốn phát triển chắc chắn cần những người lãnh đạo giỏi, và tôi hoàn toàn hiểu rằng người đứng đầu một tổ chức lớn có thể có mức thu nhập cao hơn rất nhiều so với nhân viên. Cơ chế tự chủ cũng có thể tạo ra những cách thức trả thu nhập khác với hệ thống lương hành chính truyền thống. Nhưng câu hỏi tôi muốn đặt ra là: Khoảng cách đến mức nào thì vẫn tạo được cảm giác công bằng trong một tổ chức?
Tôi chỉ thực sự muốn hiểu: Cơ chế thu nhập trong các trường đại học công lập đang tự chủ hiện nay được xây dựng như thế nào? Mức chênh lệch thu nhập rất lớn giữa lãnh đạo và giảng viên có phải là điều bình thường trong cơ chế tự chủ hay không? Và quan trọng hơn, làm thế nào để người lao động vẫn cảm thấy công sức của mình được ghi nhận và có động lực tiếp tục cống hiến?
Tôi cũng muốn hỏi những người có kinh nghiệm trong lĩnh vực giáo dục đại học, quản trị đại học và tài chính công: Tôi nên nói gì với vợ mình lúc này? Tôi không muốn chỉ bảo cô ấy "hãy cố gắng và kiên nhẫn", bởi cô ấy và nhiều đồng nghiệp của mình có lẽ đã kiên nhẫn trong rất nhiều năm rồi. Tôi chỉ mong hiểu rõ hơn để có thể động viên cô ấy một cách công bằng và có cơ sở hơn.
Hồ Vương