Xe đạp điện không giới hạn tuổi: Chạy như xe máy, quản như xe đạp?

Mới đây, một thiếu niên 14 tuổi tại phường Mũi Né (Lâm Đồng) chạy xe đạp điện gây tai nạn làm chết người. 

Theo thông tin trên phương tiện truyền thông, trong 8 tháng đầu năm 2026, lực lượng Cảnh sát giao thông TP.HCM đã xử lý 7.580 trường hợp học sinh, sinh viên vi phạm.

• Giao xe máy điện, xe đạp điện cho con khi chưa đủ tuổi, phụ huynh không vô can

Trong đó, ghi nhận 39 vụ tai nạn liên quan đến học sinh, sinh viên, làm 12 người chết và 17 người bị thương, trong đó 10 vụ do học sinh điều khiển xe đạp điện, xe máy điện gây ra.

Hai luồng quan điểm

Trên các diễn đàn, ý kiến xã hội tách thành hai hướng rõ rệt. Một bên yêu cầu siết chặt: cấm học sinh trung học cơ sở sử dụng xe điện, hoặc buộc xe đạp điện phải có giấy phép và biển số như xe máy.

Trong khi đó, ý kiến của bên còn lại xuất phát từ nhu cầu thực tế, nhà cách trường nhiều cây số, cha mẹ đi làm sớm, xe buýt học đường chưa phủ rộng… việc cấm xe đạp điện sẽ đẩy học sinh sang xe máy điện, loại phương tiện có tốc độ cao hơn, hoặc buộc phụ huynh phải chở con đi học bằng xe máy, làm tăng thêm áp lực giao thông giờ cao điểm.

Điểm gặp nhau của hai luồng ý kiến là cùng một tâm trạng bất an và thiếu một ranh giới rõ ràng. Nhiều phụ huynh cũng thừa nhận không phân biệt được xe đạp điện với xe máy điện tại thời điểm mua.

Dư luận đang tranh luận về nên cấm hay không cấm. Nhưng có lẽ câu hỏi cần đặt ra là: xe đạp điện thực sự đứng ở đâu về mức độ nguy hiểm? 

Nếu nó gần xe đạp, cách xếp loại hiện nay là hợp lý và vấn đề chỉ nằm ở ý thức người sử dụng.

Nếu nó gần xe máy điện thì toàn bộ khung pháp lý về phân loại, độ tuổi, điều kiện kỹ thuật và chế độ trách nhiệm cần được xem xét lại.

Xe đạp điện đang được quản lý như xe đạp

Hiện nay, Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ năm 2024 xếp xe đạp điện thuộc loại xe thô sơ tại Điều 34, với hai điều kiện: động cơ có chức năng trợ lực, và nguồn động lực phải ngắt khi người lái dừng đạp hoặc khi xe đạt tốc độ 25km/h.

Trong khi đó, Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia định nghĩa xe đạp điện là xe vận hành bằng động cơ điện một chiều hoặc bằng đạp chân có trợ lực, tức cho phép xe chạy hoàn toàn bằng động cơ không cần đạp.

Còn xe máy điện lại thuộc nhóm xe gắn máy, là xe cơ giới có vận tốc thiết kế lớn nhất không quá 50km/h và công suất động cơ điện không lớn hơn 4kW, phải đăng ký biển số, người điều khiển phải đủ 16 tuổi.

Như vậy, hệ quả của việc xếp xe đạp điện vào nhóm xe thô sơ:

Thứ nhất, không có độ tuổi tối thiểu, tương tự xe đạp;

Thứ hai, vì là xe thô sơ, xe đạp điện chỉ được chứng nhận chất lượng theo lô tại khâu sản xuất, nhập khẩu mà không đăng ký biển số, không tham gia bảo hiểm trách nhiệm dân sự bắt buộc;

Thứ ba, chế tài nhẹ và chưa hướng đúng chủ thể. 

Nghị định 168/2024 quy định phạt tiền với người điều khiển xe đạp máy không đội mũ bảo hiểm, không chấp hành đèn tín hiệu… Trong khi đó, người quyết định mua xe và giao xe cho trẻ em là phụ huynh lại không thuộc đối tượng bị xử phạt vì pháp luật không đặt ra điều kiện nào về độ tuổi để có thể vi phạm.

Đi xe đạp điện thì gần như không có chế độ trách nhiệm nào đáng kể

Theo cách phân loại như hiện nay thì lỗi do xe đạp điện gây ra được bồi thường theo nguyên tắc lỗi tại Điều 584 Bộ luật Dân sự, nghĩa là người bị hại phải chứng minh lỗi của người điều khiển, trong khi người điều khiển thường là trẻ em và lỗi được xác định theo năng lực nhận thức của trẻ em.

Về hình sự, Điều 264 Bộ luật Hình sự về tội "giao cho người không đủ điều kiện điều khiển phương tiện tham gia giao thông đường bộ" chỉ áp dụng với xe cơ giới. Nhưng vì xe đạp điện không có điều kiện về tuổi, việc giao xe đạp điện cho một trẻ 10 tuổi gây tai nạn chết người không thể bị truy cứu theo điều luật này.

Như vậy, cùng một học sinh, nếu đi xe máy điện thì phụ huynh và nhà trường chịu một chế độ trách nhiệm chặt chẽ nhưng nếu đi xe đạp điện thì gần như không có chế độ trách nhiệm nào đáng kể.

Cần tách khỏi nhóm xe thô sơ

Giả định xe gắn máy, xe máy điện và xe đạp điện cùng vận hành ở 20km/h, với người điều khiển nặng 50kg, trên cùng mặt đường. Ở điều kiện này, khả năng bảo đảm an toàn của xe đạp điện là thấp nhất trong ba loại vì ba lý do:

Thứ nhất, khối lượng lớn nhưng khả năng phanh chưa tương xứng. Theo QCVN 68:2013/BGTVT, xe đạp điện có khối lượng bản thân, kể cả ắc quy, tối đa 40kg. Trong khi đó, xe đạp thường chỉ nặng khoảng 15kg.

Với người điều khiển nặng 50kg, tổng khối lượng hệ người và xe lần lượt là 65kg và 90kg. Ở tốc độ 20km/h, xe đạp điện có động năng lớn hơn gần 40% so với xe đạp thường. Điều này đồng nghĩa hệ thống phanh phải xử lý lượng năng lượng lớn hơn khi dừng xe.

Thứ hai, khác với xe đạp thường, xe đạp điện phổ thông thường đặt pin phía sau yên hoặc trên giá chở hàng, động cơ ở bánh sau. Cách bố trí này có thể khiến trọng tâm xe dồn về phía sau và cao hơn.

Khi vào cua hoặc phanh gấp, sự phân bố khối lượng này có thể ảnh hưởng đến độ bám bánh xe và khả năng giữ thăng bằng.

Thứ ba, với xe đạp thường, khi gặp sự cố, người lái ngừng đạp thì xe sẽ giảm tốc dần do lực cản. Ngược lại, xe đạp điện có động cơ hỗ trợ duy trì chuyển động mà không cần người lái đạp liên tục.

Nếu người điều khiển hoảng loạn, giữ hoặc vô tình vặn thêm tay ga, xe vẫn có thể tiếp tục chạy, thậm chí tăng tốc, dẫn đến va chạm tiếp theo.

Như vậy, xe đạp điện có đặc điểm vận hành gần với xe máy điện hơn xe đạp thường ở khả năng duy trì tốc độ, nhưng yêu cầu kỹ thuật về an toàn lại khác biệt. Đây là vấn đề đáng lưu ý khi phương tiện này được sử dụng phổ biến bởi học sinh, nhóm người điều khiển còn hạn chế về kinh nghiệm xử lý tình huống giao thông.

Do đó, cần tách xe đạp điện khỏi nhóm xe thô sơ, xác lập độ tuổi tối thiểu, nâng quy chuẩn kỹ thuật và hướng dẫn áp dụng chế độ trách nhiệm của nguồn nguy hiểm cao độ.

Thiếu niên 14 tuổi chạy xe đạp điện tông trúng một phụ nữ 60 tuổi trên đường Huỳnh Thúc Kháng, phường Mũi Né, tỉnh Lâm Đồng, khiến nạn nhân chết khi cấp cứu ở bệnh viện.