Lời “xin nước trời” từ ký ức
Châu Lộc là xã miền núi đặc biệt khó khăn ở phía tây Nghệ An, được thành lập trên cơ sở hợp nhất xã Liên Hợp và xã Châu Lộc. Toàn xã có 8 xóm, bản với hơn 7.200 người thuộc ba dân tộc Kinh, Thái, Thổ; trong đó đồng bào Thái chiếm khoảng 89%.
Bao đời nay, đời sống của đồng bào Thái ở miền tây Nghệ An gắn với ruộng nước, nương rẫy, sông suối và rừng. Vì thế, nước và thời tiết giữ vị trí đặc biệt trong sản xuất cũng như đời sống tinh thần. Khi chưa có hệ thống thủy lợi, trước những đợt hạn hán kéo dài, mất mùa, người dân gửi gắm niềm tin vào thiên nhiên, thần núi, thần sông, thần suối, thần rừng; thực hiện các nghi thức cầu mong mưa thuận gió hòa, nguồn nước dồi dào, mùa màng tươi tốt.
Từ đời sống ấy, tục Cầu mưa-Xỏ Nặm Phạ được hình thành và lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong tiếng Thái, “Xỏ Nặm Phạ” có nghĩa là “xin nước trời”; trong đó “xỏ” là xin, “nặm” là nước, “phạ” là trời. Tên gọi mộc mạc thể hiện mối quan hệ gắn bó giữa con người và thiên nhiên. Theo tư liệu về tục Cầu mưa của người Thái ở vùng Quỳ Hợp trước đây, nghi lễ mang đậm tính cộng đồng. Người già, người trẻ, đàn ông, phụ nữ cùng tập hợp thành đoàn, đi từ nhà này sang nhà khác trong bản, cất lên những bài đồng dao cầu mưa bằng tiếng Thái.
Bà Trương Thi Quan (85 tuổi), ở bản Rồng (xã Châu Lộc) vẫn nhớ như in không khí Lễ Cầu mưa cách đây hàng chục năm. Vào đêm trăng tròn, trai gái trong bản tập trung thành từng đoàn, đi quanh bản. Đến trước một ngôi nhà sàn, đoàn dừng lại, một người đọc lời khấn, những người khác cầm thúng. Người trên sàn và thanh niên rải nước xuống, gửi gắm mong ước mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Sau đó gia chủ góp gạo, ngô, khoai, sắn. Đồng bào gom lại làm lương thực, ủ rượu cần. Cả bản quây quần uống rượu, hát múa. Lễ hội cũng là dịp để mọi người gắn bó, chia sẻ.
Ông Nguyễn Tất Kiên, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã cho biết, theo thời gian cùng những đổi thay trong phương thức sản xuất và đời sống, lễ hội dần mai một. Tuy nhiên, những bài đồng dao, lời cầu khấn và một số nghi thức vẫn được các già làng, người có uy tín, nghệ nhân và những người am hiểu văn hóa Thái lưu giữ trong ký ức. Những tư liệu truyền khẩu ấy trở thành nguồn tư liệu quý để Xỏ Nặm Phạ được phục dựng nhằm khôi phục một nghi thức truyền thống, góp phần khơi dậy ý thức cộng đồng, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về nguồn cội và những giá trị văn hóa cha ông để lại.
Dấu mốc quan trọng trong quá trình phục dựng lễ hội là ngày 10/7/2026, khi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định về kế hoạch bảo tồn lễ hội truyền thống tại Nghệ An, trong đó lựa chọn xã Châu Lộc để phục dựng, bảo tồn Lễ hội Xỏ Nặm Phạ.
Theo ông Kiên, khó khăn lớn nhất trong quá trình phục dựng là tìm lại những tư liệu gốc. Cán bộ địa phương đến từng bản, gặp người cao tuổi, người có uy tín để ghi chép, ghi âm các bài đồng dao, lời cầu khấn và nghi thức còn được lưu truyền; đồng thời tham vấn các nghệ nhân am hiểu văn hóa Thái để đối chiếu, hoàn thiện tư liệu. Từ chiếc mõ, gánh nước đến lời hát, nghi thức, các nội dung đều được tìm hiểu kỹ nhằm phục dựng lễ hội sát với phong tục truyền thống.
Để lễ hội sống cùng cộng đồng
Từ những ký ức về tục cầu mưa được lưu giữ trong lời kể của người cao tuổi và những người am hiểu văn hóa xưa, Xỏ Nặm Phạ một lần nữa hiện diện giữa bản làng. Ngày 20/9 vừa qua, tại bản Khục Ính, lễ hội được phục dựng, tái hiện với sự tham gia của các nghệ nhân và người dân địa phương, đưa một thực hành văn hóa từng bị gián đoạn trở lại đời sống cộng đồng người Thái. Ông Lô Văn Vinh, Trưởng bản Khục Ính chia sẻ: “Chúng tôi rất phấn khởi khi Xỏ Nặm Phạ được phục dựng, bảo tồn. Lễ hội trở lại để con cháu hôm nay hiểu hơn về phong tục cha ông, từ đó thêm trân trọng và gìn giữ bản sắc dân tộc mình”.
Ông Vi Sinh Viên, Bí thư Chi bộ bản Rồng cho biết, điều đáng quý nhất là lễ hội nhận được sự hưởng ứng của đông đảo người dân. Bản huy động gần như toàn bộ nhân lực có thể tham gia. Đồng bào ai cũng phấn khởi bởi những gì trước đây chỉ được nghe kể lại nay được tái hiện ngay giữa bản. Người già có dịp truyền lại, người trẻ được tận mắt chứng kiến và trực tiếp tham gia. Lãnh đạo xã cũng khẳng định, định hướng lâu dài của xã là phát triển du lịch trải nghiệm, du lịch cộng đồng dựa trên những giá trị văn hóa và lợi thế tự nhiên sẵn có. Theo định hướng quy hoạch không gian chung, xã dự kiến hình thành khu giới thiệu, trình diễn các giá trị văn hóa của đồng bào Thái với quy mô khoảng 5 héc-ta. Không gian này có thể bố trí nhà sàn, khu trồng lúa, giới thiệu nghề đan lát, sản phẩm văn hóa và các hoạt động trải nghiệm đời sống bản địa.
“Điều chúng tôi quan tâm nhất là phát triển du lịch nhưng không làm mất đi bản sắc. Nếu Xỏ Nặm Phạ được phục dựng rồi trở thành một sản phẩm biểu diễn đơn thuần thì sẽ không đạt mục tiêu bảo tồn. Vì vậy, phải giữ được phần hồn, nghi thức, câu chuyện và vai trò của cộng đồng trong lễ hội. Sau lễ hội lần này, xã mong muốn tiếp tục hoàn thiện hồ sơ, tư liệu để từng bước đề nghị cơ quan có thẩm quyền xem xét công nhận lễ hội là di sản văn hóa. Xa hơn, chúng tôi kỳ vọng văn hóa sẽ trở thành một trong những nền tảng để Châu Lộc phát triển du lịch, tạo thêm sinh kế và nâng cao đời sống người dân”, đồng chí Nguyễn Tất Kiên chia sẻ.
Từ những lời cầu mưa từng chỉ còn neo lại trong ký ức, Xỏ Nặm Phạ đang trở về với đời sống đồng bào; những lời nguyện cầu giữa đại ngàn không chỉ thuộc về ký ức, mà tiếp tục ngân vang giữa một Châu Lộc đang từng ngày đổi mới.
ĐÌNH PHƯỢNG