Không gian Á-Âu rộng lớn
Song tuổi 25 cũng đặt SCO trước câu hỏi khó nhất: Làm thế nào biến quy mô địa - chính trị, những tuyên bố về thế giới đa cực và hàng chục cơ chế đối thoại thành năng lực xử lý khủng hoảng cùng các dự án phát triển có thể đo đếm?
Theo Interfax, SCO ra đời ngày 15/6/2001 tại Thượng Hải (Trung Quốc), nhưng bắt nguồn từ nhóm “Thượng Hải 5” hình thành năm 1996. Trung Quốc, Nga, Kazakhstan, Kyrgyzstan và Tajikistan khi ấy phải xử lý những đường biên giới dài, lực lượng quân sự bố trí sát nhau và mức độ tin cậy thấp sau khi Liên Xô tan rã. Hai thỏa thuận năm 1996 và 1997 về xây dựng lòng tin quân sự và cắt giảm lực lượng tại biên giới đã tạo tiền lệ hiếm có ở châu Á. Năm 2001, Uzbekistan tham gia SCO khi tổ chức này được thành lập.
SCO nhanh chóng được thể chế hóa. Hiến chương ký năm 2002, có hiệu lực năm 2003; Ban Thư ký tại Bắc Kinh và Cơ cấu chống khủng bố khu vực (RATS) tại Tashkent (Uzbekistan) hoạt động từ năm 2004. Tổ chức hiện có 29 cơ quan theo hiến chương và hơn 40 cơ chế phối hợp. Khác Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), SCO không có cam kết “phòng thủ tập thể” và không tự xác định là liên minh chống một nước khác. Nguyên tắc cốt lõi của tổ chức là đồng thuận, tôn trọng chủ quyền và không can thiệp. Chống “ba thế lực” (khủng bố, ly khai và cực đoan) là dấu ấn rõ nhất. RATS tạo kênh kết nối các cơ quan an ninh, tổ chức diễn tập và phối hợp ngăn tuyển mộ, tài trợ khủng bố. Theo số liệu do cơ quan này công bố, năm 2023 các nước thành viên đã vô hiệu hóa 95 tổ chức khủng bố và ngăn chặn 181 âm mưu tấn công. Giá trị lâu dài hơn của RATS là duy trì kênh nghiệp vụ giữa những nước có mức độ tin cậy không đồng đều.
SCO sau đó mở rộng cả về địa lý lẫn chương trình nghị sự. Ấn Độ và Pakistan gia nhập năm 2017, Iran (2023) và Belarus (2024). Mười thành viên hiện có tổng lãnh thổ 36 triệu km², dân số hơn 3,4 tỷ người, chiếm xấp xỉ 25% GDP và hơn 15% thương mại toàn cầu; mạng lưới quan sát viên và đối tác còn trải từ Đông Nam Á tới Trung Đông. Quy mô đó khiến SCO được mô tả là tổ chức khu vực lớn nhất thế giới về diện tích và dân số. Nhưng mở rộng cũng buộc tổ chức dung hòa tham vọng Trung Quốc-Nga, quyền tự chủ của Ấn Độ, đối đầu Ấn Độ-Pakistan, nhu cầu phá thế cô lập của Iran và Belarus, cùng chính sách đa dạng hóa của Trung Á. SCO không còn là “câu lạc bộ an ninh”, mà trở thành nơi nhiều trật tự và cách hiểu về chủ quyền cùng tồn tại.
Với Trung Quốc, SCO vừa là trụ cột ngoại giao láng giềng, vừa kết nối Sáng kiến “Vành đai, Con đường” (BRI) với Trung Á, Nga, Nam Á và Trung Đông. Tại Hội nghị Thiên Tân năm 2025, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình kêu gọi hợp tác về năng lượng, hạ tầng, công nghiệp xanh, kinh tế số và trí tuệ nhân tạo (AI); cam kết 2 tỷ NDT viện trợ, thêm 10 tỷ NDT tín dụng trong ba năm và triển khai 100 dự án dân sinh quy mô nhỏ. Phía Trung Quốc cho biết, vốn đầu tư của nước này tại các thành viên SCO đã vượt 84 tỷ USD, còn thương mại hằng năm với các thành viên khác vượt 500 tỷ USD.
Với Nga, SCO là một cấu phần quan trọng của ý tưởng “Đối tác lớn Á - Âu”, giúp Moscow duy trì vai trò tại Trung Á và mở rộng liên kết ngoài phương Tây. Tại Hội nghị Thiên Tân, Tổng thống Nga V. Putin đề xuất phát hành trái phiếu chung, xây dựng hạ tầng thanh toán - lưu ký riêng và ngân hàng cho các dự án đầu tư, nhằm giảm tác động của trừng phạt và biến động bên ngoài. Nga và Trung Quốc cùng muốn thúc đẩy “thế giới đa cực” và giảm lệ thuộc vào hạ tầng tài chính của phương Tây.
Trong khi đó, Ấn Độ coi SCO là cửa ngõ vào Trung Á và kênh duy trì quan hệ với Nga, song phản đối các dự án kết nối bị cho là xâm phạm chủ quyền; thúc đẩy hợp tác an ninh với Mỹ, Nhật Bản và Australia, đồng thời vẫn tranh chấp biên giới với Trung Quốc.
Quan hệ Ấn Độ - Pakistan lại đưa bất đồng song phương vào đúng lĩnh vực SCO từng xem là ưu tiên. Tháng 6/2025, Hội nghị Bộ trưởng Quốc phòng SCO không thể ra tuyên bố chung vì bất đồng về cách đề cập “chủ nghĩa khủng bố”. Điều đó cho thấy nguyên tắc đồng thuận có thể bảo vệ lợi ích của từng thành viên, nhưng cũng khiến tổ chức bị đình trệ khi lợi ích cốt lõi va chạm. Giáo sư Susanne Weigelin-Schwiedrzik cho rằng SCO được định hình bởi quan hệ tam giác giữa các cường quốc, thứ bậc quyền lực và nguyên tắc đồng thuận. Nhiều khiếm khuyết khó khắc phục nếu Trung Quốc, Nga và Ấn Độ chưa tìm được cách phân bổ ảnh hưởng có thể chấp nhận; song cạnh tranh cũng giúp các thành viên nhỏ bảo vệ quyền tự chủ.
Nga thừa nhận những “điểm nghẽn” gồm bất đồng về các cuộc khủng hoảng quốc tế, căng thẳng Trung - Ấn, Ấn Độ - Pakistan và việc chưa có hạ tầng tài chính chung. Tuy nhiên, giới nghiên cứu Nga cho rằng SCO vẫn tiến lên tương đối ổn định và giữ được giá trị như một diễn đàn định hình cách tiếp cận của các nước Á - Âu trước những vấn đề quốc tế lớn.
Duy trì bàn đối thoại chung
Hội nghị Bishkek ngày 1/9 diễn ra dưới khẩu hiệu “25 năm SCO: Cùng hướng tới hòa bình, phát triển và thịnh vượng bền vững”. Các văn kiện đã được điều phối trong tháng 7, ưu tiên an ninh khu vực, kinh tế, chuyển đổi số - an ninh mạng, môi trường, ứng phó tình trạng khẩn cấp và giao lưu nhân văn.
Trước hết là bài toán tài chính. Hội nghị Thiên Tân đã thông qua “Chiến lược phát triển SCO đến năm 2035” và đạt đồng thuận chính trị về Ngân hàng Phát triển SCO. Ngày 28/5/2026, cuộc tham vấn thứ ba được tổ chức tại Bishkek với đại biểu từ 20 nước. Tuy nhiên, nước nào góp vốn, quyền biểu quyết ra sao, sử dụng đồng tiền và chuẩn thẩm định nào, ngân hàng sẽ bổ sung hay cạnh tranh với các định chế hiện hữu vẫn gặp khúc mắc. Nhóm học giả Nga do Giáo sư Alexander Lukin đứng đầu nhận định kinh tế là lĩnh vực khó nhất của SCO khi thiếu cơ chế cấp vốn, khiến số dự án đa phương thật sự còn ít.
Vấn đề an ninh cũng là điều cần quan tâm. Hội nghị Thiên Tân đã khởi động 4 trung tâm về ứng phó thách thức an ninh, tội phạm xuyên quốc gia, an ninh thông tin và chống ma túy. Đến tháng 7/2026, các bộ trưởng vẫn kêu gọi đẩy nhanh vận hành. Đe dọa hiện bao gồm tấn công mạng, UAV, ma túy tổng hợp, phá hoại hạ tầng trọng yếu và tội phạm xuyên biên giới. Bài toán khó ở đây là chia sẻ dữ liệu mà không xâm phạm chủ quyền hoặc làm gia tăng nghi kỵ.
Giới phân tích khu vực cho rằng, Afghanistan sẽ là thước đo cụ thể cho sự đồng thuận SCO. Nga, quốc gia đầu tiên công nhận chính quyền Taliban năm 2025, đề nghị khôi phục Nhóm tiếp xúc SCO-Afghanistan. Trung Quốc và các nước Trung Á cũng tăng cường tiếp xúc Taliban, nhưng quan điểm về công nhận quyền của phụ nữ, chống khủng bố và trách nhiệm của Taliban còn khác nhau. SCO cần một khuôn khổ vừa ngăn khủng bố, ma túy lan sang Trung Á, vừa hỗ trợ thương mại và nhân đạo.
Tiếp đó là vấn đề cải cách. Nếu mở rộng tổ chức sẽ giúp tăng sức nặng của SCO nhưng khiến đồng thuận khó đạt hơn. Theo giới chuyên gia, thay vì mô phỏng NATO hay Liên minh châu Âu (EU), SCO có thể theo cơ chế “đồng thuận cốt lõi, hợp tác linh hoạt”: Tất cả thống nhất nguyên tắc, còn nhóm nước có nhu cầu triển khai dự án đường sắt, cơ chế thanh toán, phát triển năng lượng sạch, thúc đẩy nghiên cứu AI hoặc cứu trợ thiên tai… thì để thành viên khác tham gia sau.
Sau 25 năm, thành tựu quan trọng nhất của SCO không phải tạo ra một “NATO phương Đông”, mà là duy trì bàn đối thoại chung cho phần lớn lục địa Á - Âu, kể cả giữa các đối thủ chiến lược. Trong bối cảnh nhiều kênh kiểm soát khủng hoảng toàn cầu suy yếu thì đây là cơ chế cần thiết. Tuy nhiên, “tuổi trưởng thành” sẽ đòi hỏi nhiều hơn những tuyên bố về thế giới đa cực. Từ Hội nghị Bishkek, sức sống của SCO sẽ được đo bằng khả năng dung hòa khác biệt, ngăn khủng hoảng giữa các thành viên, cấp vốn cho dự án xuyên biên giới và đem lại lợi ích nhìn thấy được cho hơn 3 tỷ người. Khi ấy, “Tinh thần Thượng Hải” mới chuyển từ nguyên tắc ngoại giao thành năng lực kiến tạo trật tự.
BẠCH DƯƠNG (Biên dịch)