Từ Tiếng Dân đến những ngòi bút cách mạng
Các kết quả nghiên cứu lịch sử báo chí nhiều năm qua đã khẳng định vai trò quan trọng của nhà chí sĩ, nhà báo lớn Huỳnh Thúc Kháng (1876-1947) đối với Báo Tiếng Dân; những đóng góp to lớn của cụ Huỳnh Thúc Kháng với sự nghiệp cách mạng và nền báo chí nước nhà. Từ khi xuất bản số đầu tiên ngày 10/8/1927 đến ngày 21/4/1943 bị chính quyền thực dân Pháp đình bản, sau 16 năm hoạt động, Báo Tiếng Dân do cụ Huỳnh làm chủ nhiệm kiêm chủ bút đã ra được 1.766 số. Tiếng Dân được đánh giá là tờ báo lâu năm nhất phản ánh những sự kiện lịch sử diễn ra ở Trung kỳ; truyền tải tiếng nói của các lực lượng có tinh thần dân tộc dân chủ trong tầng lớp trí thức tiểu tư sản miền trung, qua đó đóng góp vào cuộc đấu tranh đòi độc lập, dân chủ ở Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XX.
Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, theo chỉ thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh cho Tổng bộ Việt Minh, Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng đã được mở tại xóm Bờ Rạ, nay thuộc xã Đại Phúc, tỉnh Thái Nguyên. Sáng ngày 4/4/1949, lễ khai giảng khóa học đầu tiên của trường đã diễn ra. Lớp có 42 học viên, 29 giảng viên, trong đó có các giảng viên như các đồng chí Trường Chinh, Võ Nguyên Giáp, Hoàng Quốc Việt, Xuân Thủy, Trần Huy Liệu, Nam Cao… Nhiều học viên sau này trưởng thành với những cái tên như nhà báo Thép Mới, Chính Yên, Trần Kiên (Báo Nhân Dân), Mai Thanh Hải, Mai Hồ (Báo Cứu Quốc), đạo diễn Bành Bảo, nhà văn Hữu Mai, nhà thơ Từ Bích Hoàng (Việt Phương), nhà thơ Hải Như, nhà báo Lý Thị Trung (Báo Phụ nữ Thủ đô)...
Thời gian qua, Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng đã được phục dựng, tu bổ, tôn tạo, trở thành một địa chỉ bảo tồn, bảo tàng quan trọng về báo chí cách mạng. Địa điểm Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng được xếp hạng Di tích quốc gia ngày 28/3/2019. Công trình tu bổ, tôn tạo di tích với sự phối hợp triển khai của Hội Nhà báo Việt Nam và Tỉnh ủy, UBND tỉnh Thái Nguyên đã hoàn thành vào tháng 8/2024. Thiết kế thông minh, tận dụng tốt địa hình, vị trí, cảnh quan, di tích được ghi nhận kết hợp hài hòa giữa yếu tố lịch sử với nét văn minh và tính chất đa chức năng.
Đa chức năng trong đời sống đương đại
Di tích quốc gia này đang chứng minh là một địa chỉ đỏ quan trọng và cuốn hút, bước đầu phục vụ hiệu quả và ý nghĩa cho công tác giáo dục truyền thống, hoạt động nghiệp vụ với người làm báo. Có thể đề xuất phát huy một số hình thức hoạt động như sau:
Tăng cường phối hợp tổ chức các chuyến về nguồn báo chí cách mạng tại Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng. Tại Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng, cần duy trì thường xuyên việc chuẩn bị, giới thiệu các nội dung về lịch sử, quá trình hoạt động trong kháng chiến chống Pháp và việc phục hồi, phát huy giá trị hiện nay. Thời gian qua đã có một số hội nghề nghiệp tổ chức về nguồn, kết nạp hội viên mới tại đây, mong rằng hoạt động này sẽ được triển khai rộng rãi hơn. Có thể kết hợp với các hình thức thực tế, tác nghiệp khác để tăng hình thức hoạt động và hiệu quả nội dung của các chương trình về nguồn.
Nghiên cứu làm rõ và sâu sắc hơn nữa quá trình hoạt động của Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng và việc phát huy sau này. Những năm qua, việc tái hiện lịch sử của trường đã được phản ánh qua sách báo, các kết quả nghiên cứu báo chí. Cần xây dựng chương trình sưu tầm, tổng hợp tài liệu về trường; quá trình công tác của các học viên sau khi học tập; những thành quả trong việc gây dựng, phát triển các đơn vị báo chí, phát triển lực lượng kế cận, cống hiến, đóng góp cho báo chí kháng chiến và hoạt động báo chí sau kháng chiến chống Pháp…
Kết nối hoạt động để làm lan tỏa bức tranh, thành tựu báo chí cách mạng ATK Việt Bắc. Trong kháng chiến chống Pháp, địa bàn ATK Việt Bắc là một cái nôi của báo chí kháng chiến, nơi ra đời trường đào tạo báo chí cách mạng đầu tiên của nước ta; nơi nhiều cơ quan báo chí kháng chiến hoạt động sôi nổi, đóng góp mạnh mẽ vào thành quả cách mạng; nơi Báo Nhân Dân được quyết định thành lập tại Tuyên Quang và nơi Báo ra số đầu tại Thái Nguyên… Cần có các chương trình phối hợp tổ chức các hoạt động nghiên cứu, xây dựng hệ thống tư liệu về báo chí kháng chiến tại ATK, lưu trữ bằng nhiều hình thức phù hợp và kết hợp số hóa tại nhiều địa chỉ, di tích báo chí nhằm phục vụ việc tham quan học tập, nghiên cứu.
Sáng tạo trong hoạt động của địa chỉ đỏ báo chí cách mạng tại tỉnh Thái Nguyên. Theo đó, rất nên nghiên cứu, phối hợp tổ chức nhiều hoạt động, sự kiện có chủ đề đa dạng, hình thức phong phú tại di tích Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng. Thí dụ như tổ chức các triển lãm trưng bày hình ảnh, hiện vật và thuyết trình giới thiệu quá trình hoạt động của trường; triển lãm về thành tựu, thành quả báo chí của các đồng chí là giảng viên, học viên của lớp học trong kháng chiến, trong hòa bình xây dựng xã hội chủ nghĩa ở miền bắc và kháng chiến chống Mỹ; trưng bày về các tác phẩm báo chí và công trình nghiên cứu về lịch sử của trường; tiếp tục thực hiện các bộ phim tài liệu về đóng góp của trường đối với báo chí kháng chiến, hồi ức và chia sẻ nghề nghiệp của các học viên…
Một hình thức phù hợp xu thế hôm nay rất nên phát huy là “du lịch hóa” địa chỉ đỏ này. Di tích Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng cần được đưa vào các tour, tuyến du lịch trong hệ thống du lịch lịch sử, cách mạng; đồng thời kết hợp với thế mạnh du lịch sinh thái, văn hóa, cảnh quan không gian miền núi và bản sắc đồng bào dân tộc sở tại. Cần sáng tạo các hình thức trải nghiệm với báo chí cho khách tham quan, du khách đến đây. Như thử in báo bằng phương pháp in li-tô; trải nghiệm làm học viên lớp học báo chí Huỳnh Thúc Kháng trong không gian lớp học, có sử dụng trí tuệ nhân tạo để tái hiện hình ảnh giảng viên giảng bài; in các trang báo, bìa báo, hình vẽ trên các tờ báo tư liệu để làm quà lưu niệm cho du khách; xuất bản sổ lưu niệm, sổ tay… khai thác hình ảnh, màu sắc, phong cách sổ sách, tài liệu đương thời cùng những hình ảnh về hoạt động của lớp học báo chí…
Và đương nhiên, với tên tuổi mà trường dạy làm báo chí cách mạng này được vinh dự mang lấy, lại do Bác Hồ đặt cho, là nhà báo, nhà chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, thì một trong những nhiệm vụ quan trọng của di tích hôm nay là tái hiện, lan tỏa những thành tựu to lớn trong cuộc đời, sự nghiệp của cụ Huỳnh Thúc Kháng. Công việc này cần được thực hiện một cách khoa học, lâu dài bằng sự kết hợp với các đơn vị nghiên cứu, giảng dạy, bảo tồn, bảo tàng về báo chí. Cần tái hiện hệ thống tư liệu, tác phẩm của cụ Huỳnh Thúc Kháng, lịch sử Báo Tiếng Dân; những đóng góp của báo, của cụ Huỳnh và đồng chí, đồng nghiệp với đời sống xã hội đương thời; những giá trị của Báo Tiếng Dân còn để lại cho người làm báo và hoạt động báo chí hôm nay cùng tấm gương của nhà báo lớn Huỳnh Thúc Kháng đối với các thế hệ sau này.
Kỷ niệm 150 năm ngày sinh nhà báo lớn Huỳnh Thúc Kháng, đặt trong hoàn cảnh Di tích quốc gia Trường dạy làm báo Huỳnh Thúc Kháng đang được quan tâm phát huy giá trị, thì việc cần thiết là lan tỏa rộng rãi những giá trị nghề nghiệp, giá trị văn hóa, giá trị đạo đức của con người Huỳnh Thúc Kháng đến với đông đảo công chúng trong và ngoài tỉnh. Cũng như, quảng bá, chia sẻ những thông tin quý giá về một địa chỉ đào tạo báo chí của cách mạng mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ đạo gây dựng, các nhà lãnh đạo hàng đầu của kháng chiến và cũng là những nhà báo lỗi lạc, cùng các tác giả lớn của nền báo chí, văn nghệ Việt Nam đã tổ chức, thực hiện.
Bài và ảnh: QUANG HƯNG