Thận có nhiệm vụ lọc máu, loại bỏ chất thải, điều hòa nước, điện giải, hỗ trợ kiểm soát huyết áp và tham gia quá trình tạo hồng cầu. Khi chức năng thận suy giảm, chất thải và dịch dư thừa có thể tích tụ trong cơ thể, kéo theo nhiều rối loạn khác.
Bệnh thận mạn thường tiến triển âm thầm. Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ, hơn 35 triệu người trưởng thành tại nước này mắc bệnh thận mạn, nhưng khoảng 9 trong 10 người không biết mình có bệnh.
Viện Quốc gia về Bệnh tiểu đường, Tiêu hóa và Thận Mỹ cho biết phần lớn người bệnh ở giai đoạn sớm không có triệu chứng. Nhiều trường hợp chỉ được phát hiện thông qua xét nghiệm máu và nước tiểu.
Khi bệnh tiến triển, một số thay đổi có thể xuất hiện trên da và khuôn mặt. Những biểu hiện này không đặc hiệu cho bệnh thận nhưng nếu kéo dài hoặc đi kèm các bất thường khác, người bệnh nên đi khám để xác định nguyên nhân.
Da mặt nhợt nhạt
Da nhợt nhạt có thể xuất hiện ở người mắc bệnh thận mạn, nhất là khi bệnh gây thiếu máu.
Thận có vai trò sản xuất erythropoietin (EPO) - hormone kích thích tủy xương tạo hồng cầu. Khi chức năng thận suy giảm, lượng EPO có thể giảm, kéo theo số lượng hồng cầu được tạo ra ít hơn và làm tăng nguy cơ thiếu máu.
Hồng cầu vận chuyển oxy từ phổi đến các mô trong cơ thể. Khi số lượng hồng cầu hoặc nồng độ hemoglobin giảm, da có thể trở nên nhợt nhạt.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Da nhợt nhạt có thể gặp ở người mắc bệnh thận mạn do suy giảm sản xuất erythropoietin (EPO), làm tăng nguy cơ thiếu máu và giảm lượng oxy được vận chuyển đến các mô (Ảnh minh họa: AI).
Theo Viện Quốc gia về Bệnh tiểu đường, Tiêu hóa và Thận Mỹ, thiếu máu ít gặp ở giai đoạn đầu nhưng xuất hiện phổ biến hơn khi bệnh thận tiến triển. Người bệnh cũng có thể gặp các triệu chứng như mệt mỏi, chóng mặt, khó thở hoặc khó tập trung.
Mí mắt sưng và khuôn mặt phù
Bọng mắt buổi sáng có thể do thiếu ngủ, dị ứng, ăn nhiều muối hoặc nhiều nguyên nhân khác. Tuy nhiên, nếu tình trạng sưng quanh mắt kéo dài, đây có thể là một trong những biểu hiện liên quan đến bệnh thận.
Thận có vai trò duy trì cân bằng nước và natri trong cơ thể. Khi chức năng thận suy giảm, khả năng đào thải lượng muối và nước dư thừa giảm, khiến dịch tích tụ trong các mô và gây phù.
Tình trạng này cũng có thể liên quan đến albumin, một loại protein giúp giữ dịch trong lòng mạch. Khi bộ lọc của thận bị tổn thương, albumin có thể thoát ra nước tiểu. Nồng độ protein trong máu giảm khiến dịch dễ thoát ra các mô xung quanh.
Vùng quanh mắt thường dễ nhận thấy tình trạng tích tụ dịch do cấu trúc mô tại đây tương đối lỏng lẻo. Tổ chức Thận Quốc gia Mỹ (National Kidney Foundation) cho biết sưng quanh mắt, đặc biệt vào buổi sáng, là một trong những dấu hiệu có thể gặp ở người mắc bệnh thận.
Khi bệnh tiến triển, phù có thể xuất hiện ở chân, bàn chân, mắt cá chân, bàn tay hoặc khuôn mặt.
Da trở nên xỉn hoặc sẫm màu
Thay đổi sắc tố da có thể gặp ở người mắc bệnh thận mạn, chủ yếu khi bệnh đã tiến triển hoặc ở bệnh nhân đang lọc máu.
Khi chức năng lọc của thận suy giảm nghiêm trọng, các sản phẩm chuyển hóa và chất thải có thể tích tụ trong cơ thể. Đồng thời, những biến đổi về hormone và sắc tố cũng có thể làm thay đổi màu da.
Một số nghiên cứu ở bệnh nhân suy thận giai đoạn cuối ghi nhận các biểu hiện như tăng sắc tố, da nhợt hoặc ngả vàng. Một nghiên cứu trên bệnh nhân chạy thận nhân tạo cho thấy khoảng 40% người tham gia có tình trạng tăng sắc tố da.
Các tổng quan y khoa cho thấy hiện tượng này có thể liên quan đến sự gia tăng hormone kích thích tế bào hắc tố trong máu.
Tuy nhiên, da sạm hoặc xỉn màu không phải dấu hiệu đặc hiệu của bệnh thận. Ánh nắng, rối loạn nội tiết, thuốc, bệnh gan và nhiều bệnh lý da liễu khác cũng có thể làm thay đổi sắc tố.
Môi và niêm mạc miệng thay đổi màu sắc
Các bất thường ở môi và niêm mạc miệng cũng đã được ghi nhận ở những người mắc bệnh thận giai đoạn cuối, dù đây không phải biểu hiện đặc trưng để phát hiện bệnh sớm.
Một số bệnh nhân chạy thận có thể xuất hiện thay đổi sắc tố ở niêm mạc miệng. Nghiên cứu trên những người suy thận giai đoạn cuối cũng ghi nhận các vấn đề như khô miệng, thay đổi vị giác, viêm lợi hoặc những biến đổi màu sắc của niêm mạc.
Sự tích tụ các chất chuyển hóa cùng với thay đổi nội tiết trong bệnh thận tiến triển được cho là góp phần gây ra một số biến đổi này.
Tuy nhiên, môi sẫm màu có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác như sắc tố tự nhiên, ánh nắng, hút thuốc, thuốc điều trị hoặc bệnh lý khác. Môi tím kèm khó thở là biểu hiện cần được đánh giá y tế ngay vì có thể liên quan đến tình trạng thiếu oxy và không nên quy trực tiếp cho bệnh thận.
Da khô và ngứa
Da khô và ngứa là những biểu hiện đã được ghi nhận ở người mắc bệnh thận mạn, đặc biệt khi chức năng thận suy giảm nặng hoặc bệnh nhân phải lọc máu.
Cơ chế gây ngứa ở bệnh thận hiện chưa được giải thích hoàn toàn. Một số yếu tố được nghiên cứu gồm tình trạng viêm, rối loạn hoạt động thần kinh, bất thường chuyển hóa khoáng chất, giảm hoạt động của tuyến mồ hôi và sự tích tụ các chất mà thận không còn đào thải hiệu quả.
Ngứa có thể xuất hiện ở nhiều vùng trên cơ thể, trong đó có khuôn mặt. Việc gãi kéo dài có thể làm tổn thương hàng rào bảo vệ da, gây trầy xước và tăng nguy cơ nhiễm trùng.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Da khô và ngứa là những biểu hiện được ghi nhận ở người mắc bệnh thận mạn (Ảnh minh họa: Getty).
Không thể chẩn đoán bệnh thận bằng cách soi gương
Những thay đổi trên khuôn mặt nêu trên chủ yếu được ghi nhận ở người đã mắc bệnh thận, đặc biệt khi bệnh tiến triển. Đây không phải những dấu hiệu đủ đặc hiệu để phát hiện hoặc chẩn đoán bệnh thận.
Để đánh giá chức năng thận, hai nhóm xét nghiệm thường được sử dụng gồm xét nghiệm máu để ước tính mức lọc cầu thận và xét nghiệm nước tiểu để phát hiện albumin cùng các bất thường khác.
Người mắc tiểu đường, tăng huyết áp, có tiền sử gia đình mắc bệnh thận hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao nên trao đổi với bác sĩ về việc kiểm tra chức năng thận định kỳ.
Kiểm soát huyết áp và đường huyết là một trong những biện pháp quan trọng để giảm nguy cơ tổn thương thận, bởi tăng huyết áp và tiểu đường là hai nguyên nhân phổ biến của bệnh thận mạn ở người trưởng thành.
Hướng dẫn KDIGO 2024 khuyến nghị người mắc bệnh thận mạn ưu tiên chế độ ăn đa dạng, tăng tỷ lệ thực phẩm có nguồn gốc thực vật và hạn chế thực phẩm siêu chế biến.
Lượng protein, kali, phốt pho và natri cần được điều chỉnh theo tình trạng bệnh, dưới hướng dẫn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Với người mắc bệnh thận mạn, KDIGO khuyến nghị lượng natri dưới 2g/ngày, tương đương khoảng dưới 5g muối. Mức hạn chế cụ thể có thể khác nhau tùy từng trường hợp.
Hoạt động thể chất cũng được khuyến khích nếu tình trạng sức khỏe cho phép. Người mắc bệnh thận mạn có thể hướng tới ít nhất 150 phút vận động cường độ vừa mỗi tuần, phù hợp với thể lực và tình trạng tim mạch.
Một số thuốc chống viêm không steroid như ibuprofen và naproxen có thể gây tổn thương thận hoặc làm bệnh thận nặng hơn nếu sử dụng không phù hợp. Người có tiền sử bệnh thận, tăng huyết áp hoặc đái tháo đường cần tham vấn ý kiến từ cán bộ y tế trước khi sử dụng các loại thuốc này.
Phát hiện sớm yếu tố nguy cơ, kiểm soát bệnh nền và theo dõi chức năng thận là những biện pháp quan trọng để làm chậm tiến triển của bệnh.