Tham dự và điều hành Hội thảo có đại diện lãnh đạo Tạp chí Văn nghệ Quân đội, Binh chủng Đặc công và khoảng 200 đại biểu là các nhà văn, nhà nghiên cứu, nhà phê bình cùng nhiều thế hệ tác giả từng gắn bó, quan tâm đến Tạp chí nói riêng và văn chương quân đội nói chung.
Từ đời sống người lính đến trang viết đi vào lịch sử
Hội thảo tổ chức tại Binh chủng Đặc công góp phần tạo nên hướng tiếp cận mới và sâu sắc. Trước khi bước vào các nội dung chính, đoàn đại biểu đã thành kính dâng hương tưởng niệm, tri ân các Liệt sĩ đặc công và xem trình diễn võ thuật của các chiến sĩ đặc công.
Không gian xúc động đưa câu chuyện văn học trở về với một trong những nguồn chất liệu quan trọng của văn chương quân đội, đó là đời sống chiến đấu của người lính. Những người lính đặc công với đặc điểm riêng về nhiệm vụ, phương thức chiến đấu và phẩm chất con người đã trở thành hình tượng giàu sức gợi trong sáng tác.
Trong diễn văn khai mạc hội thảo, Đại tá, nhà văn Phùng Văn Khai, Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội, nhấn mạnh ý nghĩa đặc biệt của hội thảo khi được tổ chức trong không khí thi đua của toàn quân hướng tới kỷ niệm 82 năm Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam (22/12/1944-22/12/2026), Ngày truyền thống Binh chủng Đặc công (19/3/1967-19/3/2027) và chào mừng 70 năm Tạp chí Văn nghệ Quân đội ra số đầu tiên (1/1957-1/2027).
Diễn văn nhấn mạnh cội nguồn của đời sống văn hóa, tinh thần trong quân đội là Nhân dân; sáng tác văn học nghệ thuật và mọi nhiệm vụ của người lính đều hướng tới phục vụ Nhân dân, thực hiện lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh: "Nhiệm vụ nào cũng hoàn thành, khó khăn nào cũng vượt qua, kẻ thù nào cũng đánh thắng".
Với Tạp chí Văn nghệ Quân đội, đóng góp được ghi nhận qua các danh hiệu, giải thưởng cao quý: 10 nhà văn được đặt tên phố, đường, trường học; 8 nhà văn nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh và 32 nhà văn nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật.
Từ thực tiễn chiến đấu, sáng tác và công tác, đội ngũ nhà văn quân đội đã thể hiện phẩm chất của người chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng, văn hóa. Các thế hệ nhà văn vừa cầm bút, vừa cầm súng, gắn bó với đồng đội và nhân dân, nhiều người trực tiếp chiến đấu, hy sinh.
Theo dòng thời gian, Tạp chí luôn tạo dựng được vị trí, vai trò sâu đậm. Đó vừa là diễn đàn văn chương, cũng là nơi gặp gỡ của những người viết trong và ngoài quân đội, để từ đó nhiều tác phẩm được hình thành, trao đổi, chỉnh sửa trước khi đến với bạn đọc.
"Nhà số 4" - trụ sở Tạp chí đã trở thành tên gọi thân thương gợi nhiều liên tưởng. Từ địa chỉ cụ thể, theo thời gian đã mang ý nghĩa rộng hơn một địa điểm làm việc. Ở đó, nhiều thế hệ nhà văn-chiến sĩ gặp gỡ, đọc tác phẩm của nhau, trao đổi về nghề viết và nghề biên tập. Những người viết trẻ có cơ hội tiếp cận các thế hệ đi trước; những bản thảo được đọc kỹ, góp ý và sửa chữa; những cuộc trò chuyện nghề nghiệp diễn ra trong sự gần gũi của một môi trường mà văn chương được xem là công việc cần sự nghiêm túc, kiên nhẫn và trách nhiệm.
Quá trình ấy tạo nên một phần văn hóa nghề nghiệp của "Nhà số 4". Bởi vậy, khi nói về văn nghệ Quân đội, không thể chỉ nói đến những tác phẩm hay những tên tuổi đã thành danh. Cần nhìn vào cả môi trường đã góp phần hình thành những tên tuổi ấy. Đại tá, nhà văn Nguyễn Bảo, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Văn nghệ Quân đội, tại hội thảo trình bày tham luận về quá trình xây dựng môi trường văn hóa tại tạp chí.
Từ góc nhìn của những người từng gắn bó với công việc quản lý, biên tập, nhiều nhà văn đã đóng góp tham luận bằng lớp tư liệu mới, phân tích rõ cách thức một môi trường văn chương được hình thành và duy trì qua thời gian. Câu chuyện ấy cũng liên quan vấn đề rộng hơn trong việc xây dựng đội ngũ nhà văn trong giai đoạn mới.
Ký ức trở thành một phần của hiện tại
Với hơn 60 tham luận, nội dung hội thảo đã tiếp cận 70 năm văn nghệ Quân đội từ nhiều hướng: lịch sử tạp chí, chân dung và sự nghiệp của các nhà văn-chiến sĩ, ký ức về công việc biên tập, các cuộc thi, trại viết, quá trình phát hiện và bồi dưỡng lực lượng cây bút mới.
Từ góc nhìn tổng kết, Đại tá, Tiến sĩ, nhà phê bình Lê Thành Nghị cho rằng, 70 năm văn nghệ Quân đội là một hành trình dài, gắn với nhiều biến động của lịch sử đất nước và đời sống văn học. Kỷ yếu hội thảo gồm 62 tham luận, được tập hợp trong 336 trang, cho thấy sự phong phú của những vấn đề đặt ra từ lịch sử hình thành, phát triển của Tạp chí đến chân dung các thế hệ nhà văn, ký ức về "Nhà số 4" và hình tượng người chiến sĩ Đặc công trong văn học.
Bốn nhóm nội dung của Kỷ yếu, gồm: Thiết chế văn học và dấu ấn lịch sử", "Chân dung văn nhân và di sản tác phẩm", "Không gian ký ức và kết nối văn chương", "Hình tượng bộ đội Đặc công qua những trang văn" đã phác nên diện mạo khá đầy đặn của một chặng đường 70 năm.
Qua các tham luận, có thể nhận diện thêm mạch xuyên suốt khác, đó là "hành trình đi và đến" của Tạp chí Văn nghệ Quân đội: đi vào đời sống, đến với người lính, đến với các đơn vị và chiến trường, đồng thời đưa văn chương từ những trải nghiệm ấy trở lại với bạn đọc.
Từ khi ra số đầu tiên vào tháng 1/1957, Tạp chí đã nhiều lần điều chỉnh để phù hợp điều kiện của người lính và từng hoàn cảnh lịch sử. Trong chiến tranh, những số tạp chí theo chân bộ đội trên các nẻo đường hành quân, vào các mặt trận. Nhà văn Nguyễn Văn Thọ từng nhớ lại những ngày ở chiến trường, trong ba lô của người lính có những số Tạp chí. Đại tá, nhà văn, Giáo sư, Tiến sĩ Trình Quang Phú cũng kể về một lần bị thương tại chiến trường B5 năm 1968, khi được Thiếu tướng Lê Quang Đạo, Chính ủy mặt trận, trao một số Tạp chí để đọc trong lúc điều trị. Đó là sự chia sẻ tinh thần, giúp con người vượt qua những thời khắc khắc nghiệt.
Hành trình ấy đồng thời là hành trình của những người viết. Từ các đơn vị, chiến trường, nhiều cây bút lần lượt về với văn nghệ Quân đội; rồi từ tòa soạn, họ lại trở về các đơn vị, đi vào những nơi gian khổ nhất để sống, quan sát và viết. Những tên tuổi như Nguyễn Thi, Văn Phác, Nguyễn Trọng Oánh, Nam Hà, Triệu Bôn, Thu Bồn, Nguyễn Chí Trung... từng có mặt ở những chiến trường ác liệt. Với họ, khoảng cách giữa tòa soạn và chiến trường nhiều khi được xóa nhòa bởi cùng một mục đích, đó là viết từ đời sống và hướng đến người lính.
"Nhà số 4" là điểm xuất phát và điểm trở về của một dòng chảy văn chương. Nhiều cây bút trưởng thành từ môi trường quân đội, từ các mặt trận, được tập hợp, bồi dưỡng tại đây; rồi chính họ tiếp tục tỏa đi, mang theo tinh thần văn nghệ Quân đội đến các đơn vị, các vùng đất và những miền đời sống khác nhau.
Qua nhiều thế hệ, dòng chảy ấy tạo nên mối liên hệ đặc biệt giữa trải nghiệm, sáng tác và biên tập. Từ định hướng "viết về người lính, viết cho người lính và viết vì người lính", văn nghệ Quân đội luôn đặt yêu cầu về chất lượng tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm ở vị trí quan trọng.
Bên cạnh văn học viết về chiến tranh và người lính, tạp chí mở rộng cánh cửa với nhiều đề tài xã hội, nhiều cách tiếp cận đời sống và nhiều phong cách sáng tác khác nhau, tạo điều kiện để nhiều cá tính văn chương phát triển trong cùng một môi trường. Nguyễn Thi, Nguyễn Trọng Oánh đi sâu vào hiện thực chiến tranh; Nguyễn Khải quan tâm đến những vấn đề xã hội đang đặt ra; Nguyễn Minh Châu từ những trang viết về chiến tranh tiến đến những suy tư sâu sắc về con người; Lê Lựu, Nguyễn Trí Huân, Nguyễn Khắc Trường và nhiều cây bút khác tiếp tục khám phá những vấn đề của đời sống hậu chiến. Những tìm tòi góp phần mở rộng biên độ phản ánh và đổi mới cách nhìn, cách viết của văn học Việt Nam hiện đại.
Bên cạnh đó, còn có một phần đóng góp khó đo đếm như những cuộc trao đổi giữa người viết và người biên tập, những bản thảo được đọc, sửa chữa, tranh luận; những cuộc trò chuyện nghề nghiệp âm thầm diễn ra trong tòa soạn. Đó chính là phần "bè trầm" làm nên bản hợp xướng 70 năm của đơn vị. Từ văn chương, Văn nghệ Quân đội còn mở rộng sự hiện diện sang mỹ thuật và âm nhạc. Những họa sĩ như Mai Văn Hiến, Huy Toàn, Phạm Thanh Tâm, Văn Đa, Quang Thọ, Lê Trí Dũng... góp phần tạo nên diện mạo riêng cho tạp chí. Trong lĩnh vực âm nhạc, sự cộng tác của nhiều nhạc sĩ như Đỗ Nhuận, Huy Du, Văn An, Lương Ngọc Trác, Nguyễn Đức Toàn, Doãn Nho, Huy Thục, Thuận Yến, An Thuyên, Minh Quang... cho thấy sức lan tỏa của một thiết chế văn hóa vượt ra ngoài phạm vi của một ấn phẩm văn học.
Nhìn lại hành trình vẻ vang, có thể thấy sức sống của Tạp chí Văn nghệ Quân đội được tạo nên từ nhiều dòng chảy cùng hội tụ, từ người lính đến nhà văn, từ chiến trường đến trang viết, từ tòa soạn đến bạn đọc và từ thế hệ này sang thế hệ khác. Trong dòng chảy đó, "Nhà số 4" trở thành điểm tựa văn hóa, nơi lưu giữ ký ức nghề nghiệp và đồng thời mở ra những hành trình mới cho văn chương.
THỤY PHƯƠNG