Tôi thuộc thế hệ 9X, đi học tiếng Anh từ những năm còn ngồi trên ghế nhà trường. Tính cả những năm phổ thông rồi lên đại học, có lẽ nhiều người trong thế hệ tôi đã học tiếng Anh khoảng 10 năm, thậm chí lâu hơn. Chúng tôi học từ những câu "Hello, how are you?" thì ngẫu nhiên câu trả lời sẽ là: "I am fine, thank you. And you?".
Sau đó là học hàng đống từ mới, làm bài tập ngữ pháp, chia thì, viết lại câu, làm bài kiểm tra và cố gắng đạt điểm cao. Thế nhưng đến khi bước vào đời, không ít người vẫn không thể tự tin gọi một món ăn, hỏi đường hay trò chuyện vài câu đơn giản với người nước ngoài.
Mấy ông anh thế hệ 8X cũng không khá khẩm hơn, vợ chồng đều học tiếng Anh từ cấp hai, lên đại học vẫn tiếp tục học, sau này đi làm ở thành phố với tổng thu nhập khoảng 20-30 triệu đồng mỗi tháng.
Hai vợ chồng không phải không từng cố gắng, nhưng đến giờ nếu gặp người nước ngoài hỏi chuyện thì vẫn phải tìm cách né tránh hoặc dùng điện thoại để dịch. Điều trớ trêu là hiện tại họ lại phải dành thêm vài triệu đồng mỗi tháng cho con học tiếng Anh ở trung tâm, với hy vọng thế hệ sau sẽ không lặp lại tình trạng của bố mẹ. Ngoài tiền bạc, còn công sức đưa rước con đi học.
Tôi nghĩ đây không phải câu chuyện của riêng một gia đình. Rất nhiều người Việt thuộc thế hệ 8X, 9X đã trải qua một hành trình học tiếng Anh khá dài nhưng kết quả sử dụng thực tế lại không tương xứng.
Chúng ta có thể nhớ rất nhiều cấu trúc ngữ pháp, từng làm hàng trăm bài kiểm tra và thậm chí có những người đạt điểm tiếng Anh khá cao, nhưng khi cần sử dụng thì lại lúng túng.
Vậy vấn đề nằm ở người học, ở cách dạy hay ở chính mục tiêu mà chúng ta đặt ra cho việc học ngoại ngữ?
Theo tôi, trước hết phải nhìn lại cách học tiếng Anh của nhiều thế hệ trước. Chúng ta từng học ngoại ngữ chủ yếu để thi. Điểm số, bài kiểm tra và những cấu trúc ngữ pháp quan trọng hơn khả năng giao tiếp.
Một học sinh có thể được điểm 8, 9 tiếng Anh nhưng gần như không có cơ hội nói chuyện với người nước ngoài. Giáo viên dạy những gì có trong sách, học sinh học những gì có khả năng xuất hiện trong đề thi, rồi cả hai cùng hoàn thành mục tiêu của một kỳ kiểm tra. Nhưng sau khi kỳ thi kết thúc, khả năng sử dụng ngôn ngữ ấy lại không được duy trì.
Thứ hai, môi trường sử dụng tiếng Anh của chúng ta trước đây quá hạn chế. Thế hệ 8X lớn lên khi Internet chưa phổ biến như hiện nay, chưa có YouTube, podcast, mạng xã hội hay hàng loạt ứng dụng học ngoại ngữ.
Muốn nghe người bản xứ nói chuyện không phải chuyện dễ. Muốn luyện nói lại càng khó hơn. Trong khi đó, ngoại ngữ nếu không được sử dụng thường xuyên thì rất dễ quên. Học thuộc một danh sách từ vựng không đồng nghĩa với việc có thể sử dụng những từ ấy trong một cuộc trò chuyện thực tế.
Bây giờ điều kiện đã khác rất nhiều. Một đứa trẻ có thể nghe tiếng Anh mỗi ngày qua video, xem phim, chơi game, sử dụng ứng dụng học ngoại ngữ và trò chuyện với người ở những quốc gia khác.
Nhưng nghịch lý là dù cơ hội tiếp xúc với tiếng Anh nhiều hơn, nhiều phụ huynh vẫn phải đưa con đến trung tâm, thuê gia sư hoặc bỏ vài triệu đồng mỗi tháng cho các lớp học thêm.
Tôi không phản đối việc học thêm tiếng Anh. Nếu một trung tâm có phương pháp tốt, giáo viên tốt và giúp trẻ sử dụng được ngoại ngữ thì khoản tiền ấy hoàn toàn có thể đáng giá.
Vấn đề tôi muốn đặt ra là tại sao sau hàng chục năm, chúng ta vẫn chưa tìm được cách để việc học tiếng Anh trong nhà trường giúp phần đông học sinh có thể sử dụng được ở mức cơ bản, mà gia đình vẫn phải tiếp tục trả thêm một khoản tiền đáng kể bên ngoài.
Một gia đình có thu nhập 20-30 triệu đồng mỗi tháng không phải lúc nào cũng dư dả. Ngoài tiền thuê nhà, ăn uống, điện nước, học phí và đủ loại chi phí sinh hoạt, nếu mỗi tháng phải dành thêm vài triệu đồng cho một môn học của con thì đây không còn là khoản chi nhỏ. Với những gia đình có điều kiện, vài triệu đồng có thể không đáng kể, nhưng với nhiều gia đình khác, đó là một phần không nhỏ trong thu nhập hàng tháng.
Điều đáng suy nghĩ hơn là khi bố mẹ cũng từng học tiếng Anh 10 năm mà vẫn không sử dụng được, họ lại rất khó tự dạy con.
Vì vậy, một vòng lặp hình thành: Bố mẹ từng học ở trường nhưng không nói được, con tiếp tục học ở trường nhưng phụ huynh lo rằng như vậy chưa đủ, thế là phải học thêm ở trung tâm. Đến thế hệ sau, có khi các em vẫn tiếp tục phải học thêm vì chương trình chính khóa chưa đáp ứng được nhu cầu sử dụng thực tế.
Chúng ta phải cho trẻ đi học thêm tiếng Anh ở trung tâm đến bao giờ? Một môn ngoại ngữ đã được đưa vào chương trình giáo dục trong rất nhiều năm, được học từ những lớp đầu cấp và kéo dài qua phổ thông, đại học, nhưng nếu muốn sử dụng được vẫn phải tiếp tục học ngoài giờ thì có lẽ chúng ta nên nhìn lại mục tiêu và hiệu quả của cách dạy hiện nay.
Thế hệ 8X có thể là thế hệ đã học tiếng Anh trong một thời kỳ còn nhiều hạn chế về môi trường và phương pháp. Điều đó có thể hiểu được. Nhưng nếu sau nhiều năm, con cái chúng ta vẫn phải đi qua đúng con đường ấy thì mới là điều đáng lo. Chúng ta không thể mãi giải quyết một vấn đề của giáo dục bằng cách yêu cầu từng gia đình tự bỏ thêm tiền để khắc phục.
PP