'AI có giỏi đến mấy cũng không thay thế được công chứng viên'

Nguồn ảnh: Thanh Niên

Theo PGS.TS Bùi Thị An, trí tuệ nhân tạo (AI) dù có giỏi đến mấy, hiện đại đến mấy cũng không thể thay thế con người, trong đó có hoạt động về công chứng.

"AI liệu có thay thế được công chứng viên?", là câu hỏi được đặt ra tại tọa đàm quốc tế "Công chứng - Thiết chế bảo đảm an toàn pháp lý trong kỷ nguyên số và môi trường đầu tư nước ngoài" do Hiệp hội công chứng viên Việt Nam phối hợp cùng Báo Pháp luật Việt Nam tổ chức, chiều 15.10.

PGS.TS Bùi Thị An, nguyên đại biểu Quốc hội, thừa nhận AI đang hỗ trợ nhiều lĩnh vực trong đời sống, gồm công chứng. Với cơ sở dữ liệu chuẩn, AI có thể giúp xác minh thông tin của người tham gia giao dịch, của công chứng viên, hoặc địa điểm, thời gian, tình trạng pháp lý tài sản…

Song, theo bà An, AI không thể hỏi và thông qua câu hỏi đó để xác định trạng thái tâm lý, sự tự nguyện của các bên tham gia giao dịch. Thực tế có thể phát sinh trường hợp dữ liệu thì hoàn toàn giống nhau, nhưng mức độ tự nguyện lại khác nhau.

Bà An cho rằng, sự tự nguyện khi giao kết hợp đồng là vô cùng quan trọng, nếu không xác định được điều này sẽ dẫn tới khả năng phát sinh tranh chấp. "AI dù có giỏi đến mấy, hiện đại đến mấy thì vẫn chỉ công cụ, không thể thay thế con người", bà khẳng định.

Đồng quan điểm, luật sư Hà Trọng Đại, Đoàn luật sư TP.Hà Nội, nhận định thông qua việc kiểm tra, đánh giá tài liệu hoặc chứng cứ, công chứng viên sẽ tư vấn cho các bên giao dịch có đủ điều kiện thực hiện hay không, từ đó hạn chế tình trạng vô hiệu hoặc tranh chấp.

Ông Đại dẫn chứng thêm trường hợp 2 vợ chồng cùng tham gia một giao dịch thuộc diện buộc phải công chứng, tuy nhiên người chồng đang chấp hành án tù. Trong trường hợp này, công chứng viên sẽ phải trực tiếp vào nơi giam giữ để thực hiện công chứng, "không điện thoại hay công nghệ thông tin nào thay thế được".

Cùng cho ý kiến, ông Olivier VIX, đại diện Hội đồng Công chứng Tối cao Pháp khu vực Đông Nam Á và Trung Quốc, nhấn mạnh công nghệ số dù phát triển đến đâu cũng không thể thay thế vai trò của công chứng viên trong bảo đảm an toàn pháp lý cho các giao dịch.

Theo ông, AI có thể xác thực việc lưu trữ, thời điểm, tính nguyên vẹn của một tài liệu, thế nhưng việc xác định bản chất pháp lý của giao dịch, kiểm tra thẩm quyền, nhận định một cách chính xác và trực tiếp ý chí của các bên thì "không một giao thức tin học nào làm được".

Đối với những giao dịch có giá trị lớn như mua bán bất động sản, công chứng viên không chỉ kiểm tra hồ sơ mà còn tư vấn, giải thích, cảnh báo rủi ro… Đây là những công việc đòi hỏi sự phán đoán của con người dựa trên hoàn cảnh cụ thể, vượt khả năng xử lý dữ liệu đơn thuần của máy móc.

Chưa kể, công chứng viên còn chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của giao dịch, kiểm soát các vấn đề liên quan đến tài chính, thuế và gánh vác trách nhiệm nghề nghiệp…

Dù khẳng định AI không thể thay thế hoàn toàn con người, nhưng ông Olivier VIX cũng lưu ý công chứng viên không nên đối lập mà cần tận dụng, làm chủ công nghệ thông tin, qua đó nâng cao hiệu quả công việc.

Tại tọa đàm quốc tế do Hiệp hội công chứng viên Việt Nam phối hợp cùng Báo Pháp luật Việt Nam tổ chức chiều 15.10, các chuyên gia pháp lý khẳng định trí tuệ nhân tạo không thể thay thế công chứng viên. Dù AI có khả năng rà soát dữ liệu và hỗ trợ xác minh thông tin nhanh chóng, công nghệ vẫn dừng lại ở vai trò công cụ kỹ thuật thuần túy. Giới hạn lớn nhất của máy móc là không thể đánh giá trực tiếp trạng thái tâm lý hay tính tự nguyện của các bên khi giao kết hợp đồng. Theo PGS.TS Bùi Thị An, sự tự nguyện là yếu tố cốt lõi quyết định hiệu lực pháp lý và ngăn ngừa tranh chấp phát sinh trong tương lai. Đồng tình với quan điểm này, luật sư Hà Trọng Đại thuộc Đoàn luật sư TP.Hà Nội dẫn chứng nhiều tình huống đặc thù, đơn cử như công chứng cho đương sự đang chấp hành án tù, đòi hỏi công chứng viên phải làm việc trực tiếp tại hiện trường thay vì xử lý từ xa. Hoạt động kiểm tra thực tế và đánh giá chứng cứ trực tiếp là nhiệm vụ mà không giải pháp công nghệ nào có thể làm thay con người. Đại diện Hội đồng Công chứng Tối cao Pháp khu vực Đông Nam Á và Trung Quốc, ông Olivier VIX, nhấn mạnh thuật toán chỉ kiểm soát được tính nguyên vẹn tài liệu chứ không thể thẩm định bản chất pháp lý sâu xa của giao dịch. Trong các hợp đồng giá trị lớn, công chứng viên còn phải giải thích điều khoản, cảnh báo rủi ro, chịu trách nhiệm nghề nghiệp và kiểm soát nghĩa vụ thuế. Do đó, giới hành nghề công chứng được khuyến nghị nên chủ động làm chủ công nghệ để tối ưu hóa quy trình, thay vì lo ngại nguy cơ bị AI đào thải.