AI đang làm gì với văn học nghệ thuật châu Á?

Sáng 30.9 tại TP.HCM, Trường đại học KHXH & NV TP.HCM tổ chức hội thảo khoa học "Văn học – nghệ thuật châu Á trong bối cảnh số", thu hút đông đảo nhà nghiên cứu, giảng viên và sinh viên quan tâm đến những biến đổi của đời sống văn hóa, sáng tạo trong kỷ nguyên số.

Ảnh: QUỲNH TRÂN

Phát biểu tại hội thảo, tiến sĩ Lê Hoàng Dũng, Phó hiệu trưởng Trường đại học KHXH & NV TP.HCM, cho rằng sự phát triển của công nghệ số đang làm thay đổi cả phương pháp nghiên cứu lẫn cách tiếp cận văn học nghệ thuật (VHNT) xuyên văn hóa, liên văn hóa. Từ kho lưu trữ số, công cụ dịch thuật, phần mềm trực quan hóa, bản đồ hóa địa danh trong văn học đến các nền tảng trực tuyến và môi trường nghiên cứu ảo, công nghệ đang rút ngắn khoảng cách giữa người tiếp nhận với những tác phẩm thuộc nền văn hóa, thời đại khác.

Theo ông, việc ứng dụng khoa học nhân văn số trong bối cảnh châu Á không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận tư liệu mà còn góp phần làm rõ các mối quan hệ liên văn hóa, qua đó cho thấy sự đa dạng trong đời sống văn hóa của từng quốc gia.

Công nghệ thay đổi cách đọc

Một trong những vấn đề được quan tâm tại hội thảo là cách công nghệ số và AI đang làm thay đổi phương thức tiếp nhận VHNT, đặc biệt ở giới trẻ.

Tiến sĩ Lê Thị Kim Huệ (Học viện Ngân hàng - Phân viện Phú Yên) nhận định sinh viên là nhóm chịu tác động rõ nét từ môi trường truyền thông số, mạng xã hội và các thuật toán cá nhân hóa nội dung.

"AI và công nghệ số tạo ra những biến đổi sâu sắc, đặc biệt là phương thức tiếp nhận VHNT của giới trẻ. Một mặt, công nghệ mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và nghệ thuật, thúc đẩy tính tương tác, cá nhân hóa trải nghiệm văn hóa; nhưng mặt khác cũng đặt ra nguy cơ tiếp nhận nhanh, phân mảnh, suy giảm năng lực đọc sâu và lệ thuộc vào thuật toán", bà nói.

Ảnh: QUỲNH TRÂN

Sự thay đổi này có thể nhìn thấy rõ qua TikTok và các nền tảng video ngắn. Những nền tảng này giúp người dùng nhanh chóng phát hiện sách, tác phẩm nghệ thuật hay những câu chuyện văn hóa mới, đồng thời tạo ra cách tiếp nhận đa phương thức, giàu tính tương tác và cộng đồng.

Tuy nhiên, cơ chế rút gọn nội dung, kết hợp hình ảnh - âm thanh và phân phối theo thuật toán cũng đặt ra không ít vấn đề. Một tác phẩm có thể được nhìn nhận qua một đoạn trích ngắn, một hình ảnh hoặc vài chục giây video; bối cảnh và chiều sâu của văn bản vì thế dễ bị giản lược. Khi mức độ lan truyền được xem như thước đo giá trị, những cách hiểu thiếu căn cứ cũng có thể nhanh chóng được khuếch tán.

Ảnh: QUỲNH TRÂN

AI không chỉ thay đổi cách tiếp nhận

Nếu công nghệ số làm thay đổi cách công chúng đến với tác phẩm, AI đang đi xa hơn khi tác động trực tiếp vào quá trình sáng tạo và đặt lại những khái niệm vốn được xem là nền tảng của VHNT. 

PGS-TS Phan Mạnh Hùng cho rằng các tham luận về tự sự học trí tuệ nhân tạo và lý luận phê bình số tại hội thảo đang đặt lại những phạm trù như tác giả, văn bản, người đọc và thẩm quyền diễn giải.

Trong lĩnh vực điện ảnh, việc AI tham gia vào quá trình sản xuất cũng kéo theo hàng loạt câu hỏi về quyền hình ảnh, quyền tác giả và tính minh bạch của nội dung. Theo PGS-TS Phan Mạnh Hùng, những vấn đề này cần được đặt trong mối liên hệ với thực hành sáng tạo cụ thể để xác định trách nhiệm của người sử dụng, nhà sản xuất và đơn vị cung cấp công nghệ. "AI có thể hỗ trợ tiếp cận tác phẩm, nhưng sự trôi chảy của câu trả lời không đủ bảo đảm chiều sâu", ông lưu ý.

Đây cũng là điểm đáng chú ý trong quá trình số hóa VHNT: công nghệ không còn chỉ là công cụ lưu trữ hay phương tiện đưa tác phẩm đến gần công chúng hơn, mà đang tham gia ngày càng sâu vào việc tạo ra, diễn giải và phân phối nội dung.

Một văn bản được số hóa để lưu trữ và tìm kiếm, một nghi lễ văn hóa xuất hiện trong video âm nhạc hay một câu chuyện có sự tham gia của AI đều đặt ra những câu hỏi mới về mối quan hệ giữa sáng tạo, công nghệ và đời sống văn hóa.

Số hóa nhưng không đánh mất chiều sâu

Điều dễ nhận thấy từ hội thảo là số hóa VHNT không chỉ là đưa sách, tranh, phim hay tư liệu lên môi trường trực tuyến. Khi công nghệ và AI tham gia ngày càng sâu vào quá trình sáng tạo, cách công chúng tiếp cận, đọc và cảm nhận tác phẩm cũng thay đổi.

Công nghệ giúp tác phẩm dễ lưu trữ, tìm kiếm và đến gần công chúng hơn, nhưng cũng có thể khiến việc tiếp nhận trở nên nhanh và hời hợt. Vì vậy, vấn đề không phải VHNT có nên sử dụng AI hay không, mà là sử dụng thế nào để công nghệ hỗ trợ sáng tạo mà không làm mất đi dấu ấn cá nhân, chiều sâu văn hóa và cảm xúc của tác phẩm.

Với VHNT châu Á, bài toán phía trước là tìm được cách bước vào môi trường số mà vẫn giữ được sự đa dạng, bản sắc và vai trò sáng tạo của con người.