AI thay đổi cuộc chơi, hết thời điện mặt trời chỉ bán ban ngày

2h sáng tại vùng ngoại ô Madrid (Tây Ban Nha), khi phố xá đã chìm sâu vào giấc ngủ, hàng chục nghìn giá máy chủ phục vụ trí tuệ nhân tạo (AI) vẫn rít đều những đợt gió tản nhiệt, xử lý không ngừng nghỉ hàng triệu lệnh truy vấn. Nhưng ngay bên ngoài các bức tường bê tông kiên cố ấy, những cánh đồng điện mặt trời bạt ngàn, từng được ca ngợi là "mỏ vàng xanh" của khu vực, lúc này lại hoàn toàn bất động trong bóng tối.

Khoảnh khắc tương phản đó phơi bày một bài toán kinh doanh hóc búa, đó là AI vận hành xuyên ngày đêm và không được phép chớp mắt lấy một giây, trong khi mặt trời lại lặn mỗi ngày. Cơn sốt hạ tầng số bùng nổ đang khiến mô hình "thu tiền nhờ ngày nắng" của ngành điện mặt trời chính thức lỗi thời, mở ra một cuộc tái cấu trúc chưa từng có.

Nghịch lý “thừa nắng nhưng đói điện nền”

Bán đảo Iberia, bao gồm Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha, từng được xem là điểm đến trong mơ của các trung tâm dữ liệu nhờ tài nguyên thiên nhiên trù phú. Theo dữ liệu từ Ủy ban châu Âu, năng lượng tái tạo đã chiếm tới 56% sản lượng điện của Tây Ban Nha trong năm 2025 và vượt 80% tại Bồ Đào Nha. Chi phí điện sạch rẻ cùng nắng gió chan hòa nhanh chóng biến nơi đây thành thỏi nam châm hút các ông lớn công nghệ.

Theo dự báo từ Rystad Energy, bán đảo Iberia sẽ chiếm khoảng 11,5% tổng công suất trung tâm dữ liệu lắp đặt tại châu Âu vào năm 2030, tăng mạnh từ mức 5,8% năm 2025. Trong đó, công suất của Tây Ban Nha dự kiến tăng gấp 4 lần trong 5 năm tới, chạm mốc 3,9 GW. Bồ Đào Nha cũng được dự báo có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất châu Âu, sẵn sàng vượt ngưỡng 1 GW vào cuối thập kỷ này.

Tuy nhiên, khi các hệ thống máy tính khổng lồ đi vào vận hành, nhược điểm chí mạng của nguồn năng lượng sạch đơn thuần lập tức lộ diện. Điện mặt trời và điện gió là những nguồn phát phập phù, phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết. Trong khi đó, các trung tâm dữ liệu lại cần nguồn điện nền liên tục để giữ hệ thống không bị sập nguồn.

Ông Odin Foldvik Eikeland, chuyên gia phân tích cấp cao về năng lượng tái tạo và điện lực khu vực EMEA tại Rystad Energy, nhận định với Reuters Events rằng việc đầu tư vào các giải pháp cung cấp điện ổn định cả ngày lẫn đêm là yếu tố sống còn cho sự phát triển của các trung tâm dữ liệu. Thực tế này buộc các doanh nghiệp năng lượng phải đổi hướng: không thể chỉ mở rộng diện tích lắp pin mặt trời, mà phải tìm cách giữ dòng điện chảy đều đặn khi mặt trời đã tắt.

Nút thắt hạ tầng và những cú bắt tay lịch sử

Khó khăn không chỉ dừng lại ở tính gián đoạn của thời tiết. Các dự án trung tâm dữ liệu phục vụ AI tại bán đảo Iberia đang đâm sầm vào "bức tường" hạ tầng truyền tải. Khoảng 70% các nút truyền tải điện của Tây Ban Nha hiện không còn công suất khả dụng để đấu nối. Ngay cả những thủ phủ công nghệ như Madrid hay Aragon (nơi Microsoft đang rót tới 5,3 tỷ euro vào 3 trung tâm dữ liệu) dư địa lưới điện cũng đang cạn dần.

Ông Valentín Pinuaga, Tổng giám đốc Equinix Tây Ban Nha (doanh nghiệp sở hữu 6 trung tâm dữ liệu tại Madrid và 2 cơ sở tại Barcelona), chia sẻ với Reuters Events, rằng hạ tầng đang thiếu đầu tư trầm trọng vào các trạm biến áp và đường dây để đưa nguồn điện sản xuất từ nơi xa xôi về đến điểm tiêu thụ. Dù Tây Ban Nha đã duyệt gói đầu tư 17 tỷ euro cho lưới điện đến năm 2030, tình trạng khan hiếm máy biến áp công suất lớn trên toàn cầu vẫn khiến các dự án truyền tải phải mất nhiều năm mới về đích.

Trước áp lực đó, sân chơi kinh doanh buộc phải thiết lập lại luật chơi. Các hợp đồng mua bán điện (PPA) không còn là câu chuyện mua sỉ điện mặt trời đơn giản, mà phải kết hợp chặt chẽ với công nghệ lưu trữ. Minh chứng rõ nét là thỏa thuận lịch sử giữa Merlin Properties và nhà phát triển điện Solaria: hợp đồng mua bán 426 MW điện mặt trời thời hạn 40 năm đi kèm thỏa thuận 10 năm cho hệ thống pin lưu trữ 600 MWh, đánh dấu hợp đồng PPA điện mặt trời và pin tích năng lai đầu tiên tại thị trường Tây Ban Nha.

Các tập đoàn năng lượng lớn như Iberdrola, EDP hay Endesa cũng đồng loạt thay đổi danh mục đầu tư. Chẳng hạn, Endesa đặt mục tiêu bổ sung 1,9 GW năng lượng tái tạo vào năm 2028, nhưng chủ động dành tới 1,5 GW cho điện gió kết hợp pin lưu trữ để giảm phụ thuộc vào điện mặt trời.

Thay vì đứng ở cuối chuỗi giá trị chờ bán điện, các nhà cung ứng năng lượng giờ đây phải ngồi cùng bàn với các công ty công nghệ ngay từ bản vẽ thiết kế ban đầu. Điển hình như tại tổ hợp trung tâm dữ liệu SINES quy mô 1,2 GW của Start Campus tại Bồ Đào Nha - dự án tận dụng mặt bằng nhà máy nhiệt điện than cũ, làm mát bằng nước biển và cung cấp năng lực tính toán cho Microsoft. Start Campus đã chủ động bắt tay với tập đoàn năng lượng EDP để cùng phát triển thêm các dự án tái tạo mới bổ sung thẳng vào lưới điện, tránh lấy đi nguồn điện đang phục vụ đời sống dân sinh.

Bà Ana Quelhas, Phó chủ tịch điều hành phụ trách Hydrogen và Trung tâm dữ liệu tại EDP Renewables, khẳng định với Reuters Events: “Khi các dự án ngày càng lớn, thành công sẽ phụ thuộc ít hơn vào việc đàm phán một hợp đồng điện ở cuối quá trình và ngày càng phụ thuộc vào việc cùng nhau thiết kế các giải pháp về năng lượng, hạ tầng và nhu cầu ngay từ đầu.”

“Con dao hai lưỡi” đằng sau dấu chân năng lượng

Sự chuyển dịch gấp gáp của điện mặt trời dưới tác động của AI phản ánh một bức tranh phức tạp hơn về tính bền vững. Nhiều người từng kỳ vọng AI sẽ là chiếc chìa khóa vạn năng giúp tối ưu hóa sản lượng điện sạch và vận hành lưới điện thông minh. Tuy nhiên, một nghiên cứu được công bố trên tạp chí npj Climate Action, do công ty chứng khoán Jefferies dẫn lại, đã chỉ ra một lát cắt trái ngược.

Nghiên cứu cho thấy AI có thể khiến lượng phát thải CO2 toàn cầu tăng ròng từ 0,47 đến 1,8 gigaton mỗi năm. Nguyên nhân là các công ty dầu khí cũng đang tận dụng triệt để AI để giảm chi phí khoan, thăm dò các mỏ mới và nâng cao tỷ lệ thu hồi tại các giếng dầu đang khai thác. Lượng phát thải phát sinh từ việc đẩy mạnh khai thác nhiên liệu hóa thạch nhờ AI có thể cao gấp 3,3-13,3 lần mức phát thải của toàn bộ các trung tâm dữ liệu hiện nay, dễ dàng xóa nhòa những nỗ lực cắt giảm phát thải từ các dự án điện sạch.

Dấu chân năng lượng của AI rõ ràng không chỉ gói gọn trong số kilowatt-giờ điện mà các cỗ máy tính tiêu thụ, mà còn nằm ở cách công nghệ này đang định hình lại chiến lược của toàn bộ hệ sinh thái năng lượng. Cơn sốt AI không triệt tiêu tiềm năng của điện mặt trời, nhưng đã chấm dứt thời kỳ phát triển dễ dãi dựa vào điều kiện tự nhiên.

Trong cuộc đua mới, những tấm pin mặt trời chỉ có thể tìm thấy chỗ đứng vững chắc khi được ghép nối hoàn chỉnh với các tổ hợp pin lưu trữ, trạm biến áp và mô hình điện lai, đảm bảo duy trì dòng năng lượng ổn định ngay cả trong những đêm không ánh sáng.