Baby Jackfruit Baby Guava: Khi một gia đình học cách bước ra khỏi im lặng

Sau khi được chọn tranh giải tại hai liên hoan phim tài liệu hàng đầu thế giới là Visions du Reel tại Thụy Sĩ (đoạt giải đặc biệt của ban giám khảo) và Hot Docs (Canada), bộ phim tài liệu Baby Jackfruit Baby Guava của đạo diễn trẻ Nông Nhật Quang (sinh năm 1997) tiếp tục được chọn tham dự hạng mục Wide Angle: Documentary Showcase tại Liên hoan phim Busan lần thứ 31.

Bằng một bộ phim tài liệu vừa chân thành (thậm chí hơi trần trụi) vừa sống động hài hước được kể theo phong cách điện ảnh đương đại, đạo diễn đã biến câu chuyện riêng tư của gia đình mình thành một bức chân dung giàu sức sống về những định kiến, tổn thương và khát vọng yêu thương trong gia đình Việt Nam đương đại.

Không cần những biến cố phi thường, bộ phim vẫn hấp dẫn như một tác phẩm chính kịch gia đình. Điều diễn ra trên màn ảnh không phải câu chuyện được sao chép từ đời sống, mà là đời sống đang tự phơi mở trước máy quay. 

Nông Nhật Quang không ngần ngại đưa bản thân vào trung tâm câu chuyện, kể cả những khía cạnh riêng tư, táo bạo và đậm màu sắc queer của mình. Sự thành thật ấy, kết hợp với óc hài hước sắc sảo, khiến bộ phim vừa có sức lay động vừa mang đến những tràng cười bất ngờ.

Ba chân dung "bất thường" trong một gia đình bình thường

Lấy bối cảnh một gia đình trung lưu ở Lào Cai, vùng phố núi miền Bắc Việt Nam, Baby Jackfruit Baby Guava (nhan đề tiếng Việt là Em bé đồng bóng, em bé ngạo nghễ, em bé đau lòng) được dệt nên từ nhiều chất liệu: những thước phim hiện tại được quay trong suốt 7 năm cùng nhiều hình ảnh tư liệu, ảnh gia đình, thư từ, nhật ký và các bản ghi âm cuộc gọi. 

Được tích lũy qua nhiều năm, chúng không chỉ minh họa cho ký ức mà còn giúp đạo diễn lần tìm lịch sử gia đình, từ những năm tháng tuổi thơ đến những rạn nứt của hiện tại.

Thay vì kể chuyện theo trình tự tuyến tính, đạo diễn Nông Nhật Quang để quá khứ đối thoại với hiện tại, để những hình ảnh tưởng như bình thường dần hé lộ những mâu thuẫn âm ỉ. 

• Phim về vụ ám sát cố Tổng thống Hàn Quốc gây chia rẽ tại Liên hoan phim Busan

• Phạm Băng Băng nổi bật, Dương Tử Quỳnh được vinh danh tại Liên hoan phim Busan

Một bức ảnh gia đình gợi lại thời thơ ấu hạnh phúc, nhưng cũng nhắc người xem về khoảng cách đã hình thành giữa những người từng thân thiết. Những lời kể tưởng như bông đùa đôi khi lại phơi bày các định kiến tồn tại suốt nhiều năm.

Ở trung tâm bộ phim là ba chân dung: Quang, người chị Ngọc Mai và người mẹ tên Cúc. Họ có những cá tính và cách ứng xử khác biệt, nhưng cùng bị ràng buộc trong một mạng lưới yêu thương, kỳ vọng và tổn thương mà không ai dễ dàng thoát ra.

Mai từng là thần tượng đầu đời của Quang, một người chị tự do, ngạo nghễ, sành điệu và dường như chỉ làm những gì mình thích. 

Hơn em trai chín tuổi, chị vừa là hình mẫu để ngưỡng mộ vừa là đồng minh để cậu chia sẻ những điều không thể nói với bố mẹ. Khi nhận ra mình là người đồng tính, Quang có thể tự do bộc lộ bản thân trước chị gái, trong khi vẫn phải che giấu trước gia đình.

Bản thân Quang cũng có nhiều vấn đề cá nhân. Anh rời "phố núi" Lào Cai, chuyển đến Hà Nội như một cuộc đào thoát cá nhân để sống theo cách mình mong muốn. 

Nếu Quang đại diện cho khát vọng tự do cá nhân, người mẹ là hiện thân của những chuẩn mực gia đình truyền thống. Bà có phần gia trưởng, bảo thủ và mang nhiều định kiến, nhưng cũng là người sẵn sàng hy sinh tất cả vì gia đình. Chính sự phức tạp ấy khiến chân dung bà vượt khỏi khuôn mẫu người mẹ khắc nghiệt thường thấy trong những câu chuyện về xung đột thế hệ.

Một câu nói của người mẹ với giọt nước mắt lăn ra từ khoé vừa khiến người ta bật cười vừa để lại dư vị chua xót: "Mẹ là một người mẹ bất hạnh. Có được hai đứa con thì đứa bị đồng tính, đứa bị thần kinh".

Trong lời than thở ấy, tình yêu thương, nỗi thất vọng và định kiến xã hội cùng hiện diện. Bà nhìn những khác biệt của các con như những bất hạnh giáng xuống đời mình, nhưng chính bà cũng bị ràng buộc bởi những khuôn mẫu đã ăn sâu vào nhận thức. Bà không hẳn thiếu tình yêu thương; vấn đề là bà chưa biết cách nhìn nhận những lựa chọn và tổn thương của các con ngoài hệ quy chiếu của mình.

Tiếng cười của đời sống queer

Sẽ là thiếu sót nếu chỉ xem Baby Jackfruit Baby Guava như một bộ phim về xung đột gia đình. Một trong những phẩm chất đáng quý và cũng hấp dẫn nhất của tác phẩm là khả năng tìm thấy sự hài hước ngay trong những tình huống khó xử nhất.

Quang không chỉ nói về quyền được sống thật mà còn để đời sống queer hiện diện bằng màu sắc, âm nhạc, sự khoa trương, niềm vui và tính hài hước của chính nó. Những cuộc vui tại câu lạc bộ, những khoảnh khắc bên bạn bè và những câu chuyện về việc che giấu đời sống riêng tư tạo nên nguồn năng lượng đối lập với không khí ngột ngạt của gia đình.

Tiếng cười ở đây không nhằm làm nhẹ đi những định kiến, mà phơi bày sự phi lý của chúng. Khi người mẹ đánh giá người bạn đời của con trai qua tuổi tác, quốc tịch và xu hướng tính dục, phản ứng của bà vừa mang tính cá nhân vừa phản ánh những chuẩn mực xã hội đã ăn sâu vào đời sống. 

Cách Quang kể lại những tình huống ấy bằng sự dí dỏm giúp anh giành lại quyền chủ động đối với câu chuyện của mình.

Anh không còn chỉ là người bị nhìn ngắm hay phán xét, mà trở thành người quyết định cách kể về những gì mình đã trải qua. Nhân vật queer không bị đóng khung trong nỗi đau hay nhu cầu được xã hội chấp nhận. Anh có quyền vui chơi, yêu đương, tự giễu và sống một cuộc đời nhiều màu sắc.

Khi điện ảnh trở thành một cái ôm

Về hình thức, Baby Jackfruit Baby Guava cho thấy sức mạnh của phim tài liệu khi những tư liệu đời thường được tổ chức thành ngôn ngữ điện ảnh. Ảnh gia đình, nhật ký, thư từ và bản ghi âm không chỉ cung cấp thông tin mà còn tạo nên nhịp điệu ký ức, đưa người xem qua nhiều lớp thời gian và trạng thái cảm xúc.

Bản dựng cùng phần âm nhạc điện tử của nhạc sĩ Xinh Xô góp phần làm mới chất liệu gia đình vốn dễ bị kể theo lối hoài niệm. Nhờ nhịp điệu và cấu trúc giàu tính liên tưởng, bộ phim đôi khi xóa nhòa ranh giới giữa tài liệu và phim truyện. Những con người có thật hiện lên với sức sống và độ phức tạp của nhân vật điện ảnh, trong khi vẫn giữ nguyên sự bất định vốn có của đời sống.

Phim khép lại bằng cảnh gia đình Quang cùng nhau leo đồi, gợi nhớ những chuyến đi họ từng thực hiện khi anh còn nhỏ. Sau những bất hòa và khoảng cách tưởng chừng không thể vượt qua, họ lại cùng bước đi trên một con đường quen thuộc.

Điều làm nên sức mạnh của bộ phim không phải lời khẳng định rằng tình yêu có thể hóa giải tất cả, mà là sự can đảm nhìn thẳng vào những điều tình yêu không thể tự mình giải quyết. 

Đôi khi, muốn trở về nhà, người ta phải học cách nói ra sự thật. Và để tiếp tục yêu thương nhau, một gia đình phải chấp nhận rằng những người trong đó sẽ không bao giờ hoàn toàn giống với điều mình mong đợi.

Với Midday Meal, đạo diễn bậc thầy người Iran Majid Majidi tiếp tục hành trình khám phá phẩm giá con người trong nghịch cảnh.