Với nhiều người trẻ, mạng xã hội đã trở thành một phần gần như không thể tách rời khỏi nhịp sống hằng ngày. Một ngày có thể bắt đầu bằng vài video TikTok, kéo dài với những đoạn audio nghe khi đi học, xen giữa là những lần kiểm tra tin nhắn, thông báo và kết thúc bằng hàng giờ lướt mạng xã hội trước khi đi ngủ.
Đây cũng là cách Nguyễn Phương Vy (18 tuổi), sinh viên trường Đại học Thăng Long, sử dụng mạng xã hội mỗi ngày. Nữ sinh cho biết cô dành khoảng 6 tiếng mỗi ngày cho mạng xã hội, chủ yếu để lướt TikTok và nghe audio. “Cứ rảnh là mình sẽ bật lên và để máy đó nghe thụ động. Điều này khiến thời gian sử dụng mạng xã hội của mình khá lớn”, Phương Vy cho biết.
Nữ sinh trường Đại học Thăng Long lý giải việc dành nhiều thời gian cho mạng xã hội là do sự cuốn hút từ cách các nền tảng liên tục đưa ra những nội dung phù hợp với nhu cầu của mình.
“Lý do khiến mọi người khó dứt khỏi mạng xã hội ra để làm việc khác một phần là do thuật toán của các nền tảng, đặc biệt là khi lướt xem những video ngắn. Điều này khiến mình tiếp tục lướt một cách khó kiểm soát. Nhiều khi bản thân đã rất mệt nhưng tay vẫn cứ lướt mạng, gần như theo quán tính”, Phương Vy kể. Cô thừa nhận 6 tiếng mỗi ngày trên mạng xã hội “ngốn” nhiều thời gian đáng lẽ có thể dành cho học tập, nghỉ ngơi.
Cùng chung cảm nhận với Phương Vy, bạn Nghiêm Mạnh Đức (20 tuổi) - sinh viên Đại học Kinh tế Quốc dân thừa nhận bản thân đôi khi không kiểm soát được thời gian và nội dung tiếp nhận.
“Mạng xã hội mang đến cho tôi nhiều hiểu biết mới về thế giới mà tôi không có thời gian cập nhật qua các phương tiện truyền thông khác”, Mạnh Đức chia sẻ. Đổi lại, nam sinh phải đánh đổi một phần thời gian học tập và làm việc, thậm chí có lúc tiếp nhận mọi nội dung xuất hiện trên màn hình mà không chủ động lựa chọn.
Nhưng mạng xã hội không chỉ là nơi để giải trí hay những cuộc lướt vô thức. Từ cậu học trò vùng núi nghèo xã Giai Xuân, Nghệ An, Nguyễn Văn Sáng - sinh viên ngành Sư phạm Tiểu học, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng đã tận dụng nền tảng số để mở rộng cơ hội học tập, việc làm.
“Tôi từng nghĩ khoảng cách địa lý sẽ khiến mình có ít cơ hội hơn các bạn ở thành phố. Nhưng mạng xã hội đã giúp tôi thu hẹp khoảng cách ấy rất nhiều. Tôi có thể tiếp cận kiến thức mới, học hỏi từ những người giỏi và kết nối với những cộng đồng mà trước đây tôi khó có cơ hội gặp gỡ”, Sáng chia sẻ.
Nhờ TikTok, nam sinh bắt đầu chia sẻ những điều mình học được, câu chuyện cá nhân, rồi dần có thêm cơ hội hợp tác, công việc và nguồn thu nhập từ nền tảng số.
“TikTok không chỉ cho tôi cơ hội kiếm thêm thu nhập mà còn buộc tôi phải học rất nhiều kỹ năng mới”, Văn Sáng nói. Anh tự học cách quay dựng, viết nội dung, kể chuyện ngắn gọn và giao tiếp với cộng đồng. Những mối quan hệ trên mạng cũng giúp nam sinh mở rộng góc nhìn, tiếp cận những cơ hội học tập, làm việc mà trước đây khó có được.
Tuy nhiên, cơ hội cũng đi cùng áp lực. Nam sinh trường Đại học Sư phạm từng hoài nghi bản thân khi sản phẩm của mình không đạt lượt xem như kỳ vọng, hoặc vô thức so sánh bản thân với thành công của người khác.
“Dần dần tôi hiểu rằng nếu chỉ chạy theo thuật toán và những con số, mình rất dễ đánh mất lý do ban đầu khiến mình bắt đầu. Vì vậy, tôi cố gắng xem lượt xem hay thu nhập là kết quả, chứ không phải thước đo giá trị của bản thân”, Sáng nói.
Nam sinh cũng ưu tiên những nội dung phù hợp, có ích và mang lại năng lượng tích cực cho người xem. Đặc biệt những góp ý đúng, Sáng sẽ tiếp nhận để thay đổi, còn bình luận tiêu cực, thiếu tính xây dựng, nam sinh học cách bỏ qua. “Tôi muốn mạng xã hội là công cụ giúp mình trưởng thành và lan tỏa giá trị, chứ không phải nơi quyết định mình là ai”, Sáng chia sẻ.
Những hành vi lướt mạng vô thức cho thấy sức hút của mạng xã hội không chỉ nằm ở từng nội dung riêng lẻ, mà còn ở cách các nền tảng liên tục phân phối nội dung phù hợp với sở thích và phản ứng của người dùng.
Từ một video giải trí, người dùng có thể tiếp tục được dẫn tới quảng cáo, tin tức, những cuộc tranh luận hoặc nội dung khơi gợi cảm xúc mạnh. Mỗi lần dừng lại trước một video, đọc một bình luận hay phản ứng với nội dung gây tranh cãi đều có thể trở thành tín hiệu để thuật toán tiếp tục đưa ra những nội dung tương tự. Ranh giới giữa sử dụng mạng xã hội và bị mạng xã hội dẫn dắt đôi khi không nằm ở số giờ online, mà ở việc người dùng còn làm chủ được sự chú ý của mình hay không.
TS tâm lý học Nguyễn Tuấn Anh - giảng viên trường Đại học Công đoàn cho rằng, khi việc sử dụng mạng xã hội trở nên mất kiểm soát có thể dẫn đến các hệ quả về sức khỏe tâm lý, chất lượng giấc ngủ, khả năng tập trung và các mối quan hệ ngoài đời thực. Việc phụ thuộc vào lượt thích, bình luận và tương tác cũng có thể khiến cảm xúc của người dùng bị chi phối bởi phản ứng từ cộng đồng mạng.
Trong khi đó, thói quen “chỉ xem thêm 5 phút” trước khi ngủ dễ kéo dài thành hàng chục phút hoặc cả tiếng, bởi sự kích thích từ video, tin nhắn và các nội dung liên tục xuất hiện trên màn hình. Điều này cũng khiến một số người khó duy trì sự tập trung sâu cho những công việc như đọc sách, học tập hay xử lý một nhiệm vụ phức tạp.
“Mạng xã hội còn đem tới nghịch lý rằng chúng ta có thể kết nối với hàng nghìn người trên mạng nhưng lại ngày càng ít hiện diện trọn vẹn với người đang ngồi trước mặt mình. Nếu trong một bữa ăn, một cuộc trò chuyện hay buổi gặp gỡ, mỗi người liên tục nhìn điện thoại, chất lượng của mối quan hệ ngoài đời thực chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng”, TS. Nguyễn Tuấn Anh nêu.
TS Nguyễn Tuấn Anh lưu ý không nên đánh đồng việc sử dụng mạng xã hội nhiều với “nghiện mạng xã hội”. Điều đáng lưu ý hơn là khả năng kiểm soát và những hệ quả đi kèm. Vị chuyên gia này cho rằng, thay vì “cai” mạng xã hội một cách cực đoan, người trẻ nên từng bước giành lại quyền chủ động.
“Người trẻ có thể bắt đầu bằng việc theo dõi thời lượng sử dụng thực tế trong khoảng một tuần. Sau đó xác định ứng dụng nào đang tiêu tốn nhiều thời gian nhất, tắt những thông báo không cần thiết và giảm dần thời gian sử dụng. Có thể chuyển từ việc mở ứng dụng bất cứ lúc nào sang một vài khung giờ cố định trong ngày”, TS. Nguyễn Tuấn Anh đề xuất.
Chuyên gia tâm lý cũng khuyến nghị xây dựng các “vùng không mạng xã hội”, chẳng hạn khi học tập, làm việc cần tập trung, trong bữa ăn, lúc trò chuyện trực tiếp và trên giường ngủ. Nếu cần một “giờ giới nghiêm”, ông cho rằng nguyên tắc dễ áp dụng là ngừng lướt mạng khoảng 30-60 phút trước khi ngủ, thay vì đặt một mốc giờ cứng cho tất cả mọi người.
“Quan trọng nhất là tạo hành vi thay thế. Nếu chỉ bỏ mạng xã hội mà không biết sử dụng khoảng thời gian trống vào việc gì, chúng ta rất dễ quay trở lại thói quen cũ”, chuyên gia tâm lý Tuấn Anh nói.
Trước khi mở một ứng dụng, người trẻ có thể tự hỏi mình đang cần gì, từ đó chuyển từ thói quen sử dụng vô thức sang có chủ đích. Điều quan trọng không phải rời bỏ công nghệ mà là duy trì sự cân bằng, không để mạng xã hội chi phối sự chú ý, cảm xúc và các mối quan hệ ngoài đời thực.