Tác phẩm xuất hiện trong đề thi tháng 9/2025, cùng yêu cầu thí sinh viết một bài nghị luận xã hội với chủ đề: Cái đẹp đích thực trong cuộc sống.
Nhà thơ Nguyễn Vĩnh Tiến chia sẻ lại đề thi trên trang cá nhân, cho biết vui khi tác phẩm được chọn làm ngữ liệu cho câu hỏi nghị luận xã hội. Tuy nhiên, bài thơ nhanh chóng nhận các ý kiến trái chiều về hình thức thể hiện, cách sử dụng từ ngữ, cấu trúc.
Đề thi chọn đội tuyển học sinh giỏi quốc gia môn Ngữ Văn của tỉnh Phú Thọ, năm học 2025-2026. Ảnh: Sở Giáo dục và Đào tạo Phú Thọ
Ở phần bình luận của bài đăng trên trang cá nhân nhà thơ, bạn đọc Đặng Quốc Tuân viết: ''Tôi thấy nửa giống thơ, nửa giống văn xuôi. Có nhiều người thấy hay còn tôi lại cảm thấy ngang''. Độc giả Thu Thảo ví ''thơ như xe bò vấp ổ gà'', còn Trần Huấn thắc mắc: ''Thơ hay một đoạn truyện ngụ ngôn? Phân tích kiểu vòng vèo suy diễn, ý nghĩa ngoằn ngoèo, không biết sẽ dẫn dắt cảm xúc các học sinh đi đến đâu''.
Nhiều người cho rằng việc dùng ''mày - tao'', từ viết tắt ''ko'' (không) chưa phù hợp, thuật ngữ ''vật chất tối'', ''tiền ảo'' gây khó hiểu với học sinh cấp ba.
Bên cạnh đó, một số người nhận thấy tác phẩm thú vị, có thể khơi gợi những cảm nhận sáng tạo của học sinh. Tài khoản Nguyễn Hoan bình luận: ''Từ đầu, tôi đã hiểu ý muốn truyền tải thông qua câu 'Mày là gì mà kiêu căng quá vậy?'. Cái đẹp chính là sự hạ mình. Ai tự hạ mình xuống sẽ được nhấc lên cao''.
Nguyễn Vĩnh Tiến viết bài thơ hồi tháng 1/2023, in trong tập Hỗn độn và khu vườn (2024). Cấu trúc của tác phẩm là màn đối thoại giữa Chúa trời và viên kim cương. Trước các câu hỏi chất vấn của Chúa trời, kim cương mô tả mình ''siêu cứng'', ''lấp lánh'', ''đắt giá'', cho thấy giá trị riêng. Khi Chúa trời tiếp tục đưa ra những yếu tố khác như ''kinh tế duy tâm'', ''tiền ảo'', kim cương ''òa khóc'', nói thượng đế không thương cái đẹp. Cuối cùng, Chúa trời bỏ đi, không tranh luận thêm bởi cho rằng ''con bò'' hay ''cỏ dại'' cũng có thể là cái đẹp.
Ở hình tượng ''Chúa trời'', nhà thơ cho biết đây là nhân vật giả định của Đấng tạo hóa, không liên quan tôn giáo nào. Còn ''viên kim cương'' tượng trưng cho sự đắt giá, quý hiếm, thường được coi là đẹp. Anh nhân cách hóa các nhân vật, tạo nên một cuộc hội thoại thoải mái.
Qua bài thơ, Nguyễn Vĩnh Tiến muốn nói về sự chuyển dịch của cái đẹp. Anh nêu ví dụ thời xưa, việc nhuộm răng đen được coi là nét đẹp của phụ nữ nhưng hiện đã thay đổi. Đôi khi, chuẩn mực của vẻ đẹp có sự lặp lại nhưng ở tầng bậc cao hơn. Bên cạnh đó, cái đẹp không chỉ là những gì quý hiếm mà còn ở thứ bình dị, dân dã. Anh bộc bạch: ''Quan niệm này tạo nên sự công bằng, chúng ta không thể so sánh vẻ đẹp của một bức tượng đơn sơ với một tác phẩm kỳ vĩ được''.
Về việc dùng từ "mày - tao", nhà thơ lý giải trong văn hóa Việt, đây là cách xưng hô tự nhiên giữa những người thân thiết hay cùng độ tuổi. Giống ''you - me'' trong tiếng Anh, ý nghĩa của cách xưng hô cần được hiểu trong đúng ngữ cảnh và mối quan hệ. Với chữ ''ko'', tác giả cho biết trong thơ hiện đại có thể dùng ký hiệu và viết tắt, miễn không ảnh hưởng đến nội dung bài. Tác giả nói đón nhận những chia sẻ, góp ý, nhưng mong bạn đọc tránh nói lời xúc phạm, suy diễn.
Trước những tranh luận, nhà thơ Nguyễn Hoàng Anh Thư cho rằng không nên chỉ nhìn từ góc độ ''từ ngữ đúng hay sai'' mà phải đặt trong dụng ý nghệ thuật. Cách xưng hô ''tao - mày'' tạo ra một cuộc đối thoại đời thường, trực diện, thậm chí có phần suồng sã, khác hẳn giọng điệu trang nghiêm vốn thường gắn với hình tượng ''Chúa trời''. Điều này giúp nhân vật Chúa trời và viên kim cương được đưa xuống một không gian giao tiếp gần với đời sống hiện đại.
Nguyễn Hoàng Diệu Thủy là người biên tập cho tập Hỗn độn và khu vườn của Nguyễn Vĩnh Tiến, nhận định bài Cái đẹp có ''hình thức thú vị và nội dung giàu triết lý'', là một trong những tác phẩm đầu tiên chị chọn đưa vào tập thơ. Biên tập viên nói: ''Thơ tự do, có ngôn từ kết hợp lạ, hình ảnh lạ. Cuộc đối thoại ngắn và sắc, tả vài câu mà thấy viên kim cương kia sống động y như một kẻ nào đó quanh ta'', đồng thời hài lòng khi các giáo viên sử dụng làm ngữ liệu cho đề thi.
Ngữ liệu bài thơ làm ''bệ phóng'' cho một vấn đề nghị luận xã hội, có khả năng gợi mở tư duy, vấn đề để tranh luận, theo nhà thơ Nguyễn Hoàng Anh Thư. Chị cho rằng ý tưởng ra đề đã rõ, giáo viên muốn đề cập sự đối lập giữa ''kim cương'' và ''cỏ dại'', ''con bò'', giữa cái đắt giá và bình dị. ''Vấn đề này phù hợp yêu cầu phát triển năng lực nghị luận của học sinh giỏi'', chị cho hay. Nhà thơ chỉ ra cái đẹp không chỉ nằm ở hình thức hay giá trị vật chất mà còn trong sự sống, sự bình dị, đa dạng và khả năng làm cho thế giới trở nên có ý nghĩa.
Tuy nhiên, Nguyễn Hoàng Anh Thư nhận thấy đây chưa phải một ngữ liệu an toàn về phương diện ngôn ngữ và quan niệm thẩm mỹ. Vì vậy, nếu sử dụng trong đề thi học sinh giỏi, cách đặt câu hỏi và hướng dẫn chấm cần ''đủ mở để học sinh được quyền đồng tình, phản biện hoặc chỉ ra giới hạn của quan niệm cái đẹp mà bài thơ đặt ra''.
Theo chị, điểm đáng bàn nhất không nằm ở việc học sinh có thích tác phẩm hay không mà là các em có nhận ra được vấn đề: ''cái đẹp đích thực'' không đồng nghĩa với ''cái đẹp theo sự định giá của con người''. Một viên kim cương có thể quý, nhưng không vì vậy mà cho nó quyền phủ nhận nét đẹp của một dòng nước, cọng cỏ hay con bò. Đồng thời, chúng ta cũng không nên cực đoan rằng cứ tồn tại thì mặc nhiên đẹp.
Nhà thơ, nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh Tiến. Ảnh: Nhân vật cung cấp
Nguyễn Vĩnh Tiến 52 tuổi, tốt nghiệp Đại học Kiến trúc Hà Nội, là nguyên trưởng Khoa Kiến trúc, Đại học Chu Văn An. Anh lập nhóm thơ ''Hoa lạ'' năm 1992 với định hướng đổi mới thơ, đi sâu vào những "những phi lý", đề tài thường pha trộn giữa con người và hiện tượng, sự vật. Nhóm thơ cũng đưa ra những bài ngắn có tính tượng trưng và ẩn dụ. Anh từng ra mắt tập truyện ngắn Những giấc mộng kín (1999), tập thơ Những bình minh khác (2002), mới nhất là tập thơ Hỗn độn và Khu vườn (2024). Tác giả đoạt nhiều giải thưởng thơ và văn học trong nước cũng như quốc tế.
Ở lĩnh vực âm nhạc, Nguyễn Vĩnh Tiến từng được vinh danh với Giải thưởng bài hát dân gian đương đại nổi bật với sáng tác Bà tôi tại Bài hát Việt 2005, huy chương vàng thế giới (phần âm nhạc) cùng nhạc sĩ Trần Đức Minh trong vở múa rối Thân phận nàng Kiều. Album Cuốn phim - dự án kết hợp giữa NSND Thanh Lam và nhạc sĩ - được đề cử hạng mục Album của năm tại giải Cống hiến 2026.
Phương Linh