Hồ Gươm khi xưa chưa phải là trung tâm của Thăng Long. Trung tâm của đô thị cổ là Hoàng thành, tiếp đến là phố phường sầm uất trải ra đến bờ đê sông Hồng. Hồ Gươm nổi tiếng nhờ truyền thuyết vua Lê Thái Tổ trả gươm cho thần Kim Quy. Cuối thế kỷ 19, bác sĩ quân y Hocquard mô tả “Petit Lac” - tên người Pháp gọi Hồ Gươm khi đó - là một hồ nước nhỏ xinh đẹp, quanh bờ là những ngôi chùa, những mái nhà ẩn hiện giữa tán cây.
Khi người Pháp bắt tay xây dựng thành phố Hà Nội, trục chính được chọn là tuyến Tràng Tiền - Tràng Thi, nối khu Nhượng địa ở bờ sông Hồng với cửa Nam thành Hà Nội. Hồ Gươm nằm ngay trên trục ấy nên đã được chọn làm trung tâm thành phố; hầu hết các thiết chế quan trọng được đặt xung quanh Hồ.
Một hồ nước nhỏ xinh ngay giữa lòng đô thị làm cho thành phố trở nên mềm mại, nên thơ biết bao. Các công trình ven hồ cũng được mặt nước tôn thêm vẻ đẹp: tòa Đốc lý, bưu điện, cửa hàng, quán cà phê, tòa báo... Xa hơn, lui vào vài dãy phố, mới là những công trình đồ sộ như Ngân hàng Đông Dương (nay là trụ sở Ngân hàng Nhà nước), Nhà hát Lớn, khách sạn, Phủ Thống sứ...
Phối cảnh "Khải hoàn môn" (Ảnh: UBND TP Hà Nội).
Người Pháp không đặt các công trình to lớn sát mép hồ, vì như vậy sẽ làm cái hồ trông nhỏ bé đi. Các công trình trên đại lộ ven hồ chỉ tối đa ba tầng, chủ yếu một, hai tầng. Có thể hiểu chiều cao ấy tuân theo một quy tắc ước lệ: không được cao hơn rặng cây ven hồ. Nhờ vậy, nhìn tổng thể, Hồ Gươm luôn là một lẵng hoa bốn mùa xanh mát. Các công trình người Pháp xây mới quanh hồ cùng với kiến trúc Á Đông bản địa như tháp Bút, đài Nghiên, cầu Thê Húc, đền Ngọc Sơn, tháp Rùa… tạo thành một bản sắc riêng độc đáo của kiến trúc Hồ Gươm.
Việc xây dựng quanh Hồ Gươm được chính quyền cũ quản lý rất chặt. Mãi đến năm 1935 mới có thêm một quán cà phê ven hồ, là nhà Thủy Tạ nổi tiếng, khánh thành cuối năm 1936. Khi cho tư nhân bỏ vốn xây, Tòa Đốc lý đặt điều kiện: chỉ được xây một tầng và thiết kế phải qua thành phố duyệt. Theo bản thiết kế của các kiến trúc sư Vũ Đức Diên, Nguyễn Xuân Tùng và Lagisquet, nhà Thủy Tạ mang kiểu Á Đông, mái cong cong, hệ cột trụ tròn thả chân xuống mặt hồ rất lãng mạn. Quy mô rất khiêm tốn: một tầng, tầng hai không có mái mà chỉ là giàn hoa leo.
Nhà Thủy Tạ nhỏ xinh như bông hoa tô điểm cho hồ, theo tôi, là một điển hình thành công của kiến trúc hài hòa với cảnh quan.
Qua thời gian, cảnh quan và kiến trúc Hồ Gươm về cơ bản được giữ gìn như vậy và trở nên quen thuộc trong tâm thức nhiều thế hệ người Hà Nội cũng như cả nước. Hồ Gươm đi vào thơ văn, âm nhạc, làm say mê và lay động lòng người.
Nhưng rồi có một thời, chính chúng ta lại coi nhẹ kiến trúc đô thị, khiến di sản quanh Hồ Gươm bị thay đổi và gây nhiều tranh luận. Đầu tiên là Bưu điện Bờ Hồ. Bưu điện cũ rất đẹp, gồm ba khối nhà xây nối tiếp nhau: khối đầu tiên theo phong cách tân cổ điển, do kiến trúc sư Henri Vildieu thiết kế, xây trong khoảng 1893–1899 trên nền chùa Báo Ân cũ, hai tầng, mái lợp đá đen; khối thứ hai phía phố Lê Thạch được mở rộng, tu sửa qua nhiều đợt từ năm 1910; và khối thứ ba ở góc phố Đinh Lễ, xây năm 1942–1943 theo thiết kế của Henri Cerutti, phong cách Art Deco (đặc trưng bởi hình khối, đường nét thẳng khỏe, hoa văn cách điệu, vật liệu hiện đại…). Cả quần thể trải dài từ tân cổ điển lịch lãm đến hiện đại Art Deco.
Đầu thập niên 1970, khối tân cổ điển nằm giữa bị phá đi để xây một tòa nhà năm tầng, mặt tiền chạy dài hơn 50 mét, hoàn thành năm 1976; hai năm sau, tháp đồng hồ bốn mặt trên nóc bắt đầu điểm chuông. Kiến trúc tuy có nhắc lại nét Art Deco của tòa nhà 93 Đinh Tiên Hoàng bên cạnh, nhưng hình khối quá cao to, lại thêm cái đồng hồ đồ sộ trên nóc, nên tranh luận nổ ra là điều dễ hiểu.
Cuộc tranh luận tiếp theo là tòa Đốc lý. Tòa nhà cũ nhỏ nhắn, hai tầng, lùi sâu vào trong vườn, cổng vào có hàng cột tròn rất trang nhã. Giai đoạn 1985–1987, phần lớn công trình bị phá dỡ để xây tòa nhà mới - trụ sở HĐND, UBND thành phố. Tòa nhà mới là một tổ hợp bê tông ốp đá, cao từ ba đến bảy tầng, mà nhiều ý kiến cho là hoàn toàn lệch tông với kiến trúc xung quanh.
Rồi đến tòa nhà ở góc Đinh Tiên Hoàng - Cầu Gỗ, xây trên nền nhà xe điện cũ năm 1991–1993. Khi hoàn thành, công trình bị người Hà Nội phản đối dữ dội. Sửa chữa, thu nhỏ rồi, tòa nhà vẫn “chết danh” với tên gọi Hàm Cá Mập.
Tiếp theo là những khách sạn cao tầng khác nối nhau vây quanh hồ. Đến hôm nay, có thể thấy Hồ Gươm đã bị “vây chặt”.
Cũng như nhiều người, tôi cứ nghĩ như vậy là mọi chuyện đã “an bài”, sẽ không còn xây dựng gì bên Hồ nữa vì chẳng còn khoảng trống. Cho đến gần đây, với tư cách một người dân phố cổ, tôi thật sự xúc động khi đồ án quy hoạch lại khu vực Hồ Gươm được đưa ra lấy ý kiến nhân dân. Tòa nhà Hàm Cá Mập đã được phá dỡ; trụ sở Ủy ban thành phố và một số hạng mục Bưu điện xây sau này cũng nằm trong danh sách dự kiến hạ giải, chỉnh trang...
Với kinh nghiệm và bài học từ quá khứ, tôi mong các nhà quản lý mạnh dạn “cắt ngọn” những công trình cao tầng không phù hợp quanh Hồ và các phố lân cận. Với công trình xây mới, xin trông cậy vào tài năng của các kiến trúc sư. Chúng tôi không phải người trong giới kiến trúc, nhưng là những người yêu Hà Nội, yêu Hồ Gươm; nhìn vào một bản thiết kế cũng biết thế nào là đẹp, là phù hợp, thế nào là không nên. Chỉ mong sao các công trình mới sẽ hòa hợp: hòa hợp về tỷ lệ chiều cao, diện tích với mặt Hồ; hòa hợp về phong cách với các công trình đã có từ trước.
Chúng ta nên giữ lại những kiến trúc đẹp như tòa soạn Báo Hà Nội Mới ở 44 Lê Thái Tổ, xây dựng từ năm 1893, được đánh giá là công trình có giá trị nhất ở phía Tây Hồ Gươm. Tôi thấy băn khoăn khi đồ án lại đặt vấn đề tái cấu trúc khu vực này để bố trí khách sạn cao cấp. Một Hồ Gươm đã từng mất Bưu điện cũ, mất tòa Đốc lý cũ, không nên mất thêm một tòa nhà hơn trăm tuổi nữa.
Xem phối cảnh, tôi thấy tòa nhà Ủy ban mới dự kiến có khoảng lùi hợp lý, không bám sát mặt hồ như công trình cũ; phong cách cũng tương đối hòa hợp với các công trình hiện có. Tuy nhiên, tôi vẫn băn khoăn về hình khối quá lớn của công trình, cao tới chín tầng nổi. Đồ án đã tính bốn tầng hầm; nên chăng tăng thêm phần ngầm để giảm chiều cao và diện tích phần nổi. Bài học của tòa Bưu điện năm tầng ngay bên cạnh vẫn còn đó.
Dự kiến xây Khải hoàn môn ở quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục thực sự gây băn khoăn lớn cho nhiều người. Thủ đô nhiều nước thường có một công trình ấn tượng ở quảng trường trung tâm, là cổng chào hoặc tượng đài chiến thắng. Hà Nội nếu có vị trí phù hợp cũng nên xây một công trình như thế. Nhưng Hồ Gươm, với mặt nước không lớn, những mái đền chùa nhỏ xinh, những con phố nhỏ bé vây quanh, e rằng không hợp với một Khải hoàn môn cao lớn. Ngay tượng vua Lê Thái Tổ hiện nay cũng được đặt hài hòa trong khu tưởng niệm cạnh đình Nam Hương ven Hồ. Cha ông ta đã chọn cách tôn vinh khiêm nhường mà rất đúng tỷ lệ với Hồ Gươm.
Đó là một vài tâm tư nhân đọc bản quy hoạch khu vực Hồ Gươm mới. Tôi nghĩ đây thật sự là vận hội mới của Hà Nội; và chính vì thế, chúng ta càng nên cẩn trọng hết sức, để Hồ Gươm thật sự là trái tim của Thủ đô, trung tâm của cả nước.
Tác giả: Tiến sĩ, bác sĩ Quan Thế Dân tốt nghiệp Đại học Y Hà Nội năm 1983, từng công tác điều trị và giảng dạy tại một số cơ sở y tế ở TP HCM và Hà Nội; sau khi nghỉ hưu, hiện đang tiếp tục công tác trong lĩnh vực y tế tư nhân.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!