Nhìn vào hành trình chuyển đổi số của báo chí Việt Nam, có thể thấy công nghệ không còn chỉ là công cụ hỗ trợ bên ngoài tòa soạn mà đã đi sâu vào mọi khâu, từ phát hiện đề tài, thu thập và xử lý dữ liệu, sản xuất, biên tập, xuất bản đến phân phối nội dung và tương tác với công chúng.
Đổi mới công nghệ
Chuyển đổi số cũng là phép thử đối với khả năng giữ vững những giá trị cốt lõi của báo chí. Công nghệ giúp báo chí hoạt động nhanh hơn, tiếp cận rộng hơn và hiệu quả hơn, nhưng làm thế nào để bảo đảm tính chính xác, nhân văn và độ tin cậy vẫn là vấn đề được các cơ quan báo chí đặc biệt quan tâm.
Ngày 10/10 hằng năm được chọn là Ngày Chuyển đổi số quốc gia theo Quyết định số 505/QĐ-TTg ngày 22/4/2022 của Thủ tướng Chính phủ. Đối với báo chí, chuyển đổi số không đơn giản là đưa báo in lên internet, mở thêm tài khoản mạng xã hội hay trang bị thiết bị hiện đại cho phóng viên, mà là quá trình thay đổi sâu sắc mô hình tòa soạn, phương thức tổ chức sản xuất, cách kể chuyện, tiếp cận công chúng và tư duy của người làm báo.
Chiến lược “Chuyển đổi số báo chí đến năm 2025, định hướng đến năm 2030” được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2023 xác định mục tiêu xây dựng các cơ quan báo chí chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại; đổi mới trải nghiệm độc giả, tạo nguồn thu mới và thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp nội dung số.
Sau những năm đầu số hóa, báo chí đã bước sang giai đoạn chuyển đổi sâu hơn. Nếu trước đây, câu hỏi đặt ra là đã đưa nội dung lên nền tảng số hay chưa, thì hiện nay là tòa soạn đã thực sự vận hành theo tư duy số hay chưa. Một tờ báo có website hiện đại, nhiều tài khoản mạng xã hội nhưng vẫn sản xuất theo quy trình cũ, dữ liệu phân tán, nội dung chỉ được thiết kế cho một nền tảng thì chưa thực sự hoàn thành quá trình chuyển đổi số.
Đổi mới tư duy, xây dựng tòa soạn hiện đại
Ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, cho biết những năm gần đây, chuyển đổi số tại các cơ quan báo chí Việt Nam đạt nhiều kết quả đáng khích lệ. Một số cơ quan báo chí địa phương và báo chí ngành chuyển động mạnh mẽ, thậm chí tạo ra những đột phá quyết liệt hơn cả các cơ quan báo chí trung ương.
Tuy nhiên, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo tạo sinh (AI) đặt ra yêu cầu và thách thức mới, khiến nhiều tòa soạn lúng túng trong lựa chọn hướng đầu tư, đào tạo nhân lực. Trong khi đó, báo chí thế giới đã xác định năm 2026 là thời điểm đưa AI vào triển khai thực tế, thay vì chỉ thử nghiệm. AI không chỉ giúp tăng năng suất, giảm công việc lặp lại để nhà báo có thêm thời gian sáng tạo mà còn mở ra khả năng phát triển sản phẩm và nguồn thu mới.
Tháng 6/2026, Hội Nhà báo Việt Nam ban hành 10 quy tắc sử dụng AI trong tòa soạn, đồng thời khuyến nghị các cơ quan báo chí đầu tư công cụ phù hợp với khả năng và đặc thù của từng đơn vị, bảo đảm con người kiểm soát mọi công đoạn sản xuất thông tin.
Tại Báo Nhân Dân, theo Tổng Biên tập Lê Quốc Minh, cơ quan này đang đẩy mạnh đầu tư nền tảng số, đổi mới phương thức thể hiện và xác định AI là một trong những trụ cột quan trọng trong quá trình đổi mới tòa soạn.
Báo tăng cường sản xuất video, nội dung ngắn và các sản phẩm số; kết hợp báo chí truyền thống với công nghệ, thiết kế trực quan và trải nghiệm tương tác. Báo in và công nghệ không đối lập mà có thể bổ trợ cho nhau, đưa nội dung lịch sử, văn hóa, chính trị đến gần công chúng, nhất là giới trẻ.
Trong quá trình chuyển đổi số, Báo Nhân Dân vận dụng các cách tiếp cận web-first, social-first và mobile-first để đưa thông tin thời sự nhanh chóng đến công chúng, đồng thời dành báo in cho nội dung chuyên sâu, phóng sự, điều tra và những câu chuyện có giá trị lâu dài.
Báo cũng hướng tới mô hình tòa soạn AI-native, từng bước thử nghiệm AI hỗ trợ phóng viên thu thập, xử lý thông tin và vận hành hệ thống quản trị nội dung. Ông Lê Quốc Minh nhấn mạnh, ứng dụng AI phải gắn với đào tạo nhân lực và cơ chế kiểm chứng, trong đó con người, chất lượng và độ tin cậy của thông tin luôn giữ vai trò trung tâm.
Đa dạng sản phẩm, nâng cao trải nghiệm
Cùng với Báo Nhân Dân, Báo điện tử VietnamPlus thuộc Thông tấn xã Việt Nam cũng tích cực đổi mới sáng tạo trong chuyển đổi số.
Theo Tổng Biên tập VietnamPlus Trần Tiến Duẩn, tòa soạn đã xây dựng hệ thống quản trị nội dung (CMS) bài bản, chú trọng phát triển các sản phẩm báo chí sáng tạo, chuyên sâu, hiện đại, ứng dụng đa phương tiện và công nghệ mới. Các hình thức triển khai gồm chatbot tương tác với độc giả, nội dung trên nền tảng loa thông minh, podcast và sản phẩm báo chí tương tác 3D.
Các chuyên trang tương tác 3D nhân những sự kiện đặc biệt kết hợp thông tin, công nghệ, dữ liệu và trò chơi, tạo trải nghiệm mới, tăng tương tác với công chúng. Bên cạnh đó, VietnamPlus phát triển báo chí dữ liệu, đồ họa ứng dụng công nghệ và các loạt bài có cách kể chuyện (storytelling) giàu cảm xúc, thu hút nhiều nhóm độc giả, góp phần gìn giữ sự trong sáng, chuẩn mực của tiếng Việt.
Một sản phẩm tiêu biểu là chuyên đề tương tác 3D nhân kỷ niệm 70 năm Giải phóng Thủ đô, tái hiện lịch sử bằng hình thức trực quan, cho phép độc giả nhập vai vào câu chuyện. Nội dung trải dài từ mô hình 3D Cột cờ Hà Nội đến những dấu mốc như Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến tháng 12/1946 và Chiến thắng Điện Biên Phủ.
Các sự kiện lịch sử còn được thể hiện qua báo chí dữ liệu, video đồ họa trực quan hóa (videographic) và podcast ghi lại những thời khắc đáng nhớ của đất nước. Những sản phẩm này đã giúp VietnamPlus giành hai giải thưởng báo chí quốc tế.
VietnamPlus cũng ra mắt chuyên trang đặc biệt “Ngôi đền huyền thoại FIFA World Cup," tái hiện lịch sử World Cup bằng hình thức tương tác, kết hợp lối kể chuyện giàu cảm xúc, hoài niệm và đậm chất điện ảnh. Các sản phẩm ứng dụng công nghệ, có tính tương tác cao nhận được sự quan tâm của độc giả.
Theo ông Trần Tiến Duẩn, chuyển đổi số đã trở thành yêu cầu bắt buộc đối với các tòa soạn, đòi hỏi hạ tầng công nghệ và nguồn kinh phí đáp ứng yêu cầu phát triển. Chênh lệch về năng lực công nghệ giữa các vị trí công tác cũng đặt ra yêu cầu tăng cường đào tạo, tự đào tạo, trang bị kiến thức và kỹ năng số cho đội ngũ người làm báo.
Tự chủ trong môi trường số: Bài toán dữ liệu và kinh tế báo chí
Ở góc độ phân phối nội dung và tiếp cận công chúng, ông Nguyễn Quang Vũ, Phó Giám đốc Trung tâm Nội dung số và Truyền thông (VNA Media), Thông tấn xã Việt Nam, nhận định báo chí Việt Nam đang đứng trước những thay đổi mạnh mẽ. Công chúng ngày càng tiếp nhận tin tức qua màn hình dọc và các thuật toán gợi ý, thay vì theo lịch phát sóng truyền thống. Nếu phụ thuộc hoàn toàn vào nền tảng số, các cơ quan báo chí có nguy cơ mất quyền chủ động tiếp cận công chúng của mình.
Về kinh tế báo chí, ông Nguyễn Quang Vũ cho rằng nguồn thu đang bị bào mòn khi quảng cáo dịch chuyển mạnh sang các nền tảng số, trong khi nguồn thu truyền thống suy giảm nhanh hơn tốc độ hình thành các nguồn thu mới.
Để nâng cao năng lực tự chủ chiến lược của báo chí Việt Nam trong môi trường số, ông đề xuất các cơ quan chức năng sớm cụ thể hóa Luật Báo chí năm 2025 bằng việc xây dựng định mức kinh tế-kỹ thuật và đơn giá cho các sản phẩm báo chí số như video dọc, podcast, đồ họa tương tác.
Cùng với đó, cần ưu tiên đầu tư hạ tầng số, hệ thống quản trị nội dung và dữ liệu công chúng riêng của các cơ quan báo chí chủ lực, giúp từng bước làm chủ dữ liệu, giảm phụ thuộc vào số liệu do các nền tảng nước ngoài cung cấp. Việc đào tạo, thu hút nhân lực vừa giỏi nghiệp vụ báo chí, vừa làm chủ công nghệ, dữ liệu và AI cũng cần được chú trọng.
Ông Nguyễn Quang Vũ đồng thời đề xuất hoàn thiện khung pháp lý về liên kết sản xuất, kinh doanh nội dung số giữa cơ quan báo chí và doanh nghiệp công nghệ, bảo đảm báo chí giữ quyền kiểm soát nội dung; khuyến khích các mô hình kinh doanh dựa trên tri thức báo chí như bán tin nguồn, cung cấp gói dữ liệu, tư vấn truyền thông, tổ chức sự kiện và khai thác bản quyền nội dung số. Bên cạnh đó, cần chủ động đàm phán ở cấp quốc gia với các nền tảng xuyên biên giới về chia sẻ doanh thu và bảo vệ bản quyền tác phẩm báo chí.
Những kiến nghị trên cho thấy chuyển đổi số không chỉ là đổi mới công nghệ, phương thức sản xuất mà còn gắn với khả năng tự chủ về dữ liệu, nguồn thu, nhân lực và quyền kiểm soát sản phẩm báo chí.
Thời gian qua, các cơ quan báo chí Việt Nam đã có những chuyển biến mạnh mẽ trong thực hiện Chiến lược chuyển đổi số báo chí. Hội Nhà báo Việt Nam và các ngành chức năng tiếp tục đồng hành với các cơ quan báo chí và người làm báo thông qua cập nhật kiến thức về AI, chia sẻ kinh nghiệm ứng dụng công nghệ, xây dựng chuẩn mực đạo đức và quy tắc sử dụng AI phù hợp với hoạt động báo chí trong nước.
Thời đại số đòi hỏi báo chí Việt Nam không ngừng đổi mới, nâng cao năng lực công nghệ, giữ vững bản lĩnh nghề nghiệp và giá trị nhân văn, tiếp tục là tiếng nói tin cậy của nhân dân, cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân, góp phần xây dựng nền báo chí chuyên nghiệp, hiện đại./.
(TTXVN/Vietnam+)