Giữ hồn nghề trong từng khối đất
Về Bàu Trúc, dễ bắt gặp những người phụ nữ Chăm cần mẫn bên khối đất sét, dùng đôi tay tạo hình từng sản phẩm. Không có bàn xoay hay khuôn mẫu công nghiệp, mỗi sản phẩm được tạo nên từ kỹ năng và kinh nghiệm của người thợ.
Hơn 50 năm gắn bó với nghề, nghệ nhân Đàng Thị Tám cho biết, đất sét được lấy từ những cánh đồng ven sông Quao. Đất được phơi khô, đập nhỏ, ngâm nước, trộn với cát theo tỷ lệ thích hợp rồi nhồi bằng chân hoặc tay để tạo độ dẻo. Từ khối đất này, người thợ bắt đầu quá trình tạo hình đòi hỏi sự kiên trì và khéo léo. Các nghệ nhân vừa di chuyển quanh khối đất, vừa dùng tay xoa, vuốt để tạo hình. Những hoa văn được tạo tác thủ công. Sản phẩm sau đó được phơi rồi nung ngoài trời bằng củi, rơm. Lửa, đất, bàn tay và kinh nghiệm của người thợ hòa vào nhau, tạo nên những sản phẩm có hình dáng, sắc độ và hoa văn khác biệt. Chính phương thức làm thủ công đã tạo nên bản sắc riêng của gốm Bàu Trúc. Mỗi sản phẩm chứa đựng kỹ năng nghề, tri thức dân gian và những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Bàu Trúc là một trong những làng gốm cổ của khu vực Đông Nam Á và đến nay vẫn duy trì nghề thủ công truyền thống. Trưởng thôn Bàu Trúc Đàng Ngọc Đêm cho biết, làng hiện có hai hợp tác xã, khoảng 30 cơ sở sản xuất, kinh doanh gốm và khoảng 400 hộ dân biết làm nghề. Sau khi nghệ thuật làm gốm của người Chăm được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, nghề gốm nơi đây có thêm động lực để hồi sinh. Nhiều cơ sở được hình thành, một số người từng rời nghề quay trở lại. Cùng với đó, lượng du khách tìm đến tham quan, trải nghiệm và mua sản phẩm ngày càng tăng.
Giữ nghề trong đời sống hiện đại không phải bằng cách lặp lại những gì đã có. Và những người làm gốm đang chủ động thay đổi cách tiếp cận thị trường, làm mới sản phẩm nhưng không đánh mất cốt lõi truyền thống.
Từ những sản phẩm phục vụ sinh hoạt, tín ngưỡng, gốm mỹ nghệ, các cơ sở từng bước đa dạng hóa mẫu mã, nâng cao chất lượng, nhận sản xuất theo đơn đặt hàng. Công nghệ số cũng được đưa vào quảng bá, bán hàng. Nhiều thợ trẻ sử dụng Facebook, Zalo để giới thiệu, bán sản phẩm. Nhờ đó, các cơ sở nhỏ từng bước tiếp cận khách hàng ở nhiều tỉnh, thành phố. Đây cũng là cách để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.
Từ làng nghề đến điểm đến văn hóa
Theo Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã Ninh Phước Nguyễn Hữu Tuấn, bảo tồn một di sản đang cần bảo vệ khẩn cấp, không đơn thuần là giữ lại kỹ thuật làm gốm. Điều quan trọng hơn là giữ được cộng đồng thực hành, tạo điều kiện để người dân sống được bằng nghề và để thế hệ trẻ nhìn thấy tương lai từ chính di sản của cha ông.
Thời gian qua, tỉnh Khánh Hòa đã triển khai chương trình hành động quốc gia bảo vệ và phát huy giá trị Di sản nghệ thuật làm gốm của người Chăm, đồng thời thực hiện đề án quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản giai đoạn 2025-2028 và những năm tiếp theo.
Xã Ninh Phước đang từng bước đưa di sản ra khỏi không gian làng nghề để kết nối với hoạt động du lịch cộng đồng. Các lớp truyền dạy nghề và tập huấn về đón tiếp, thuyết minh, xây dựng sản phẩm trải nghiệm, quảng bá làng nghề được tổ chức, giúp du khách tham quan và trực tiếp trải nghiệm, tìm hiểu về nghề gốm. Một không gian văn hóa vì thế đang dần hình thành với nhiều lớp trải nghiệm: Làm gốm, thưởng thức ẩm thực Chăm, xem múa dân gian, nghe nhạc cụ truyền thống và tìm hiểu đời sống của cộng đồng cư dân bản địa. Ban Quản lý du lịch cộng đồng làng gốm Bàu Trúc được thành lập nhằm kết nối những hoạt động này thành một sản phẩm du lịch có tổ chức. Cuối tháng 7/2026, địa phương thành lập Câu lạc bộ Thực hành di sản văn hóa phi vật thể “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” với 12 thành viên.
Những bước đi ấy cho thấy bảo tồn đang được đặt trong một hệ sinh thái rộng hơn: Cộng đồng là chủ thể, nghệ nhân là người truyền nghề, làng nghề là không gian văn hóa, còn du lịch trở thành một kênh để di sản tiếp cận công chúng và tạo nguồn thu cho người dân.
Từ ngày 10 đến 12/10, Lễ hội gốm Chăm Bàu Trúc lần thứ nhất năm 2026 sẽ được tổ chức. Đây là dịp tôn vinh nghề truyền thống và những nghệ nhân đã bền bỉ giữ nghề và cũng là cơ hội để Bàu Trúc kể câu chuyện di sản bằng một ngôn ngữ gần gũi hơn với du khách. Bên cạnh các nghi lễ phù hợp phong tục, lễ hội sẽ có nhiều hoạt động trải nghiệm, quảng bá sản phẩm, giới thiệu văn hóa Chăm và du lịch địa phương. Website làng nghề và ứng dụng công nghệ thực tế ảo (VR) cũng được giới thiệu, mở thêm một cánh cửa để du khách khám phá Bàu Trúc trên không gian số.
Với Bàu Trúc, mỗi khối đất được nặn bằng tay là một mạch nối giữa quá khứ và hiện tại. Khi người dân có thể sống bằng nghề; khi nghệ nhân có người kế tục; khi du khách tìm đến mua một món quà, để hiểu một nền văn hóa; khi công nghệ giúp di sản bước ra khỏi không gian làng nghề để đến với công chúng rộng lớn hơn, lúc ấy công cuộc bảo tồn mới thật sự có nền tảng bền vững. Từ đất và lửa, những người thợ làm gốm Bàu Trúc đang giữ lại một phần ký ức của văn hóa Chăm. Và bằng du lịch, công nghệ cùng sức sáng tạo của cộng đồng, di sản ấy đang có thêm cơ hội để sống tiếp, không chỉ trong ký ức mà trong chính đời sống hôm nay.
NGUYỄN TRUNG