Bảo vệ rừng thông Đà Lạt: Giữ gìn bản sắc và ký ức xứ sở sương mù

Khi nhắc đến Đà Lạt (tỉnh Lâm Đồng), người ta nhớ đến "xứ sở sương mù" không chỉ có khí hậu mát mẻ, những vạt hoa rực rỡ hay công trình kiến trúc cổ, mà còn những triền đồi được thông ba lá phủ xanh, những con đường quanh co giữa rừng và nhịp sống êm đềm dưới tán cây.

Chia sẻ về điều này, Thạc sĩ Huỳnh Hồ Đại Nghĩa, chuyên gia chính sách công (Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TPHCM), nói: "Qua thời gian, rừng thông đã vượt ra khỏi ý nghĩa của một loại tài nguyên tự nhiên để trở thành một phần trong ký ức, văn hóa và "căn cước" của Đà Lạt. Tôi cho rằng đây chính là giá trị đặc biệt nhất của rừng thông".

"Mã nguồn DNA" làm nên bản sắc Đà Lạt

Theo chuyên gia Huỳnh Hồ Đại Nghĩa, nhiều đô thị có cây xanh, có cảnh quan đẹp và khí hậu thuận lợi, nhưng không phải nơi nào cũng sở hữu một hình ảnh nhận diện rõ ràng, bền chặt như rừng thông đối với Đà Lạt. Rừng thông hiện diện xuyên suốt trong âm nhạc, văn chương, hội họa, nhiếp ảnh, điện ảnh và trong chính ký ức của nhiều thế hệ người dân cùng du khách.

"Nếu kiến trúc tạo nên hình hài của Đà Lạt thì rừng thông góp phần tạo nên phần "hồn" của xứ sở sương mù", Thạc sĩ Huỳnh Hồ Đại Nghĩa bày tỏ.

Đánh giá về vai trò sinh thái cốt lõi này, ông Phạm Hải Quỳnh, Viện trưởng Viện Phát triển Du lịch châu Á (ATI), cho rằng rừng thông ba lá không phải là thảm thực vật phụ trợ, mà chính là "mã nguồn DNA" - thành tố cốt lõi quyết định sự tồn tại và bản sắc của Đà Lạt.

Phân tích chuyên sâu dưới góc độ địa lý và khí hậu, chuyên gia Phạm Hải Quỳnh chỉ ra rằng Đà Lạt nằm ở độ cao 1.500m so với mực nước biển, thuộc đới khí hậu nhiệt đới gió mùa. Tuy nhiên, nhờ có quần thể rừng thông ba lá bao phủ rộng lớn, nơi đây mới duy trì được nền nhiệt độ ôn đới đặc trưng 18-21 độ C quanh năm.

"Đây chính là cơ chế vật lý - sinh học cốt lõi tạo nên lớp sương mờ ảo diệu bao phủ các thung lũng khi hoàng hôn và bình minh, làm nên thương hiệu xứ sở sương mù. Không có rừng thông, sương mù Đà Lạt sẽ biến mất", ông Phạm Hải Quỳnh chia sẻ.

Bên cạnh đó, lớp thảm mục lá thông dày trên mặt đất kết hợp bộ rễ đan cài ăn sâu hoạt động như một khối bọt biển khổng lồ. Vào mùa mưa, thảm rừng giữ lại tới 70% lượng nước mưa, làm giảm tốc độ chảy tràn, ngăn chặn triệt để xói mòn và sạt lở đồi dốc. Nước mưa thẩm thấu chậm qua tầng đất rừng được lọc tự nhiên, bổ sung nguồn nước ngầm và nuôi dưỡng các hồ cảnh quan trung tâm như hồ Xuân Hương, hồ Tuyền Lâm, hồ Suối Vàng...

Viện trưởng Viện Phát triển Du lịch châu Á Phạm Hải Quỳnh chia sẻ thêm, rừng thông Đà Lạt còn là "người tình tri kỷ" của văn học, âm nhạc và hội họa. Mối tương tác giữa con người và rừng thông đã sản sinh ra một không gian văn hóa trầm lắng, lãng mạn riêng biệt.

“Không có rừng thông reo trong gió, không thể có những bản tình ca đầy hoài niệm của Trịnh Công Sơn, Lê Uyên Phương, Minh Kỳ, hay những vần thơ say đắm của Hàn Mặc Tử. Rừng thông tạo ra một “biên độ cảm xúc” đặc biệt, đi vào ký ức cộng đồng của hàng triệu người Việt Nam. Rừng thông, không gian sương mờ đã góp phần tạo nên “tâm tính người Đà Lạt” là hiền hòa, thanh lịch, kín đáo, mến khách và giàu lòng nhân ái. Rừng thông do đó chính là di sản phi vật thể gắn liền với nhân cách đô thị”, ông Phạm Hải Quỳnh cho hay.

Cần xem rừng thông Đà Lạt là “hạ tầng xanh”

Theo chuyên gia Phạm Hải Quỳnh, lịch sử phát triển đô thị Đà Lạt từ thời Bác sĩ Alexandre Yersin phát hiện ra cao nguyên Lâm Viên năm 1893 đến các đồ án quy hoạch của Ernest Hébrard (1923) và Jacques Lagisquet (1943) đều quán xuyến một triết lý quy hoạch duy nhất: “Đô thị vườn”, nương tựa tuyệt đối vào thiên nhiên.

Khác với các đô thị khác xem rừng là “khoảng trống” chờ giải tỏa để xây dựng, người Pháp coi rừng là “bộ khung định hình không gian”. Công trình kiến trúc chỉ là những điểm chấm phá ẩn hiện dưới tán rừng.

“Nguyên tắc vàng trong thiết kế biệt thự Pháp tại Đà Lạt xưa là chiều cao công trình không được vượt quá đỉnh tán thông và độ dốc mái nhà phải mô phỏng nét chập chùng của địa hình đồi thông. Chính rừng thông đóng vai trò là vành đai xanh mềm, làm dịu đi sự thô cứng của bê tông, tạo ra không gian đa tầng, giúp Đà Lạt sở hữu nhịp điệu kiến trúc độc nhất vô nhị trên thế giới: Thành phố nằm trong rừng, và rừng hiện diện trong lòng thành phố", Viện trưởng Viện Phát triển Du lịch Châu Á Phạm Hải Quỳnh phân tích.

Trong khi đó, Thạc sĩ Huỳnh Hồ Đại Nghĩa, chia sẻ: “Trong điều kiện đô thị hóa ngày càng nhanh và tác động của biến đổi khí hậu ngày càng rõ, theo tôi, cần nhìn rừng thông như một dạng “hạ tầng xanh” của đô thị, chứ không đơn thuần là quỹ đất có thể cân nhắc chuyển đổi khi có nhu cầu phát triển. Giá trị lớn hơn của rừng thông nằm ở cảnh quan, du lịch, nghỉ dưỡng, chất lượng môi trường và thương hiệu của Đà Lạt”.

Theo Thạc sĩ Huỳnh Hồ Đại Nghĩa, một khu rừng được bảo tồn tốt có thể tạo giá trị lâu dài cho cả một khu vực. Vì vậy, ông cho rằng, Đà Lạt cần chuyển từ cách “quản lý diện tích rừng” sang “quản trị cảnh quan rừng - đô thị”. Không chỉ quan tâm còn bao nhiêu ha rừng, mà phải xem các mảng rừng có còn liên tục hay không, các sườn đồi và đường chân trời đặc trưng có được giữ lại, những khu vực có giá trị lịch sử, văn hóa và biểu tượng có được bảo vệ đúng mức?

“Địa phương cũng nên phân loại rõ những khu rừng thông có giá trị đặc biệt về sinh thái, cảnh quan và văn hóa để có mức độ bảo vệ phù hợp. Những khu vực đã trở thành hình ảnh đặc trưng của Đà Lạt thì cần được xem như một dạng di sản cảnh quan, hạn chế tối đa việc chia cắt, bê tông hóa hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng thiếu kiểm soát”, Thạc sĩ Huỳnh Hồ Đại Nghĩa nhấn mạnh.

Thạc sĩ Huỳnh Hồ Đại Nghĩa đúc kết: “Nguyên tắc quan trọng nhất là chúng ta có thể khai thác giá trị của rừng, nhưng không nên “tiêu dùng” chính tài sản rừng để đổi lấy lợi ích ngắn hạn. Bảo vệ rừng thông, suy cho cùng, không chỉ là bảo vệ cây xanh mà là bảo vệ ký ức, cảnh quan, thương hiệu và “căn cước” của Đà Lạt. Nếu vài chục năm nữa người ta vẫn bước vào Đà Lạt và ngay lập tức cảm nhận được mình đang ở một nơi rất khác, thì rừng thông chắc chắn phải là một phần của sự khác biệt ấy”.