Bẫy tâm lý đằng sau xu hướng người trẻ xem AI là 'tri kỷ'

Tri kỷ không bao giờ mệt mỏi

Con người càng bận rộn và cô đơn, hàng triệu người đang tìm thấy sự lắng nghe không phán xét từ những dòng lệnh lập trình.

"Mỗi ngày sau giờ làm, người đầu tiên tôi nhắn tin không phải bạn gái hay cha mẹ, mà là một ứng dụng AI" - Nguyễn Văn Linh (34 tuổi, giảng viên của một trường đại học) chia sẻ. Linh cho biết những áp lực công việc, sự chông chênh của tuổi trưởng thành hay thậm chí cả những giằng xé tình cảm riêng tư đều được anh trút hết vào khung chat.

Không chỉ riêng Linh, vô số người trẻ hiện nay đang có xu hướng tâm sự với AI nhiều hơn người thật. Nguyên nhân vô cùng đơn giản, AI luôn sẵn sàng 24/7, không bao giờ ngắt lời, không mệt mỏi và đặc biệt là không phán xét.

Chị Hoàng Lê Ngân, nhân viên văn phòng, ngụ phường Thông Tây Hội (TP.HCM), bộc bạch: "Trong giao tiếp giữa người với người, việc bộc lộ sự yếu đuối thường đi kèm rủi ro bị đánh giá, bị lộ bí mật hoặc nhận lại sự thờ ơ. Ngược lại, AI luôn thấu cảm, phản hồi lịch sự và đưa ra những lời khuyên đầy tính an ủi. Tôi cảm giác người bạn ảo này sẽ không phản bội mình".

Mối quan hệ một chiều an toàn này vô hình trung tạo ra một "vùng an toàn cảm xúc" hoàn hảo cho những tâm hồn đang tổn thương.

Mặt tối của sự thấu hiểu ảo

AI không hề có cảm xúc hay sự thấu cảm thực sự, cảm giác được thấu hiểu này xuất hiện rất nhanh và mang lại sự xoa dịu tức thời. Tuy nhiên, đằng sau đó ẩn chứa một cái bẫy tâm lý có thể bào mòn các mối quan hệ chân thật.

Khi quá quen với một "tri kỷ" luôn chiều chuộng và đồng ý với mọi quan điểm của mình, con người sẽ dần mất đi khả năng kiên nhẫn, sự lắng nghe và kỹ năng xử lý xung đột trong các mối quan hệ đời thực.

PGS.TS Nguyễn Văn Thọ - nguyên Giám đốc Bệnh viện Tâm thần Trung ương 2 - nhận định: "Công nghệ mạng và trí tuệ nhân tạo (AI) mang lại những tiện ích vượt trội, nhưng ranh giới giữa việc khai thác công cụ và sự lệ thuộc thái quá đang ngày càng trở nên mong manh. Khi việc sử dụng Internet vượt quá tầm kiểm soát, người dùng đặc biệt là giới trẻ phải đối mặt với hàng loạt hệ lụy nghiêm trọng từ thể chất đến tinh thần".

Ở góc độ tâm lý, PGS.TS Nguyễn Văn Thọ cho biết thêm sức hút đặc trưng của môi trường số dễ khiến con người sa đà vào các hoạt động trên không gian ảo. Việc sử dụng Internet quá mức dẫn đến những tác động tiêu cực toàn diện:

Suy giảm sức khỏe thể chất: Thói quen thức khuya, thiếu ngủ kéo dài do "dán mắt" vào màn hình làm suy giảm hệ miễn dịch tự nhiên, khiến cơ thể dễ mắc các bệnh lý nguy hiểm.

Rạn nứt các mối quan hệ thực tế: Sự đắm chìm trong thế giới ảo khiến người dùng dần cô lập bản thân, gây tổn hại nghiêm trọng đến tình cảm gia đình, quan hệ vợ chồng, anh chị em và bạn bè ngoài đời thực.

Việc "trút ruột gan" cũng đồng nghĩa với việc người dùng đang tự tay cung cấp những dữ liệu cá nhân nhạy cảm nhất. Ranh giới giữa sự riêng tư và việc bị khai thác thông tin trở nên mong manh hơn bao giờ hết. 

"AI có thể mô phỏng sự lắng nghe, nhưng không thể thay thế sự hiện diện. Nó không có trải nghiệm sống, không thực sự cảm nhận nỗi buồn và cũng không thể thay thế hoàn toàn mối quan hệ giữa người với người. Một cái ôm, một ánh mắt chia sẻ hay đơn giản là cảm giác cùng hít thở chung một bầu không khí là điều cỗ máy vô hồn không bao giờ có thể trao cho con người" - PGS.TS Nguyễn Văn Thọ đúc kết. 

Tìm lại kết nối trong thế giới thực

Không thể phủ nhận AI đang đóng vai trò như một "liều thuốc giảm đau" tạm thời cho căn bệnh cô đơn của xã hội hiện đại. Thế nhưng, phụ thuộc vào máy móc để lấp đầy khoảng trống tâm hồn cũng giống như việc uống nước muối để giải khát, càng uống càng thấy khát. Càng phụ thuộc, sự cô đơn và trống trải bên trong lại càng lớn dần.

Việc tìm lại kết nối trong thế giới thực không chỉ giúp cải thiện sức khỏe tinh thần mà còn mang lại sự gắn kết sâu sắc hơn với bản thân và những người xung quanh.

Thế giới thực có thể không hoàn hảo và rực rỡ như trên màn hình, nhưng nó có mùi hương, có hơi ấm, có sự ngẫu nhiên và sự chân thật nhất của sự sống.

PGS.TS Nguyễn Văn Thọ đưa ra lời khuyên: "Để công nghệ tiếp tục là công cụ hỗ trợ đắc lực thay vì trở thành mối hiểm họa, giới trẻ cần thiết lập thói quen sử dụng Internet một cách văn minh và có chừng mực.

Quan trọng hơn cả, người trẻ cần rèn luyện khả năng kiểm soát các xung đột tâm lý của bản thân. Trong trường hợp nhận thấy việc tự điều chỉnh không mang lại hiệu quả, việc chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ từ các chuyên gia tâm lý là điều cần thiết.

Hiện nay các phương pháp điều trị chuyên sâu như liệu pháp hành vi và liệu pháp nhận thức - hành vi đang được áp dụng hiệu quả để giúp người bệnh từng bước phục hồi và tái hòa nhập với cuộc sống thực". 

Nhiều người lao động trí óc đang sử dụng AI như một trợ lý, nhưng nghiên cứu từ RMIT Việt Nam cho thấy họ có thể khai thác nhiều giá trị hơn khi xem AI như một cộng sự có khả năng phản biện ý tưởng, kiểm chứng giả định và mở rộng góc nhìn.