Những vết trượt
Vết trượt nợ nần đầu tiên của T.T.N. bắt đầu từ năm 2023, khi đang học đại học tại TPHCM qua lời mời làm việc đánh giá trực tuyến. Kẻ lừa đảo tiếp cận N. từ Zalo rồi chuyển hướng sang Telegram, giao nhiệm vụ nạp tiền rồi rút tiền. Khởi đầu từ sự tò mò rồi đến lòng tham, đến khi N. muốn dừng lại thì phía đối tượng cảnh báo nếu bỏ cuộc sẽ mất toàn bộ tiền đã nạp. Xót của, N. tiếp tục chuyển tiền theo các yêu cầu khắc phục sự cố và mất trắng khoảng 70 triệu đồng. Khoản nợ ấy N. vẫn đang phải làm việc tích góp từng ngày để trả thì biến cố tiếp theo lại ập tới.
Cách đây khoảng hai tháng, anh ruột của N. báo cần vốn hùn hạp làm ăn và hướng dẫn N. vay tiền qua khoảng 6 ứng dụng trực tuyến. Ban đầu N. không định vay vì sợ anh bị lừa, nhưng vì gia đình chỉ có hai anh em, người anh lại cam kết sẽ gửi tiền đóng lãi trả góp hằng tháng, cho N. thêm một khoản nhỏ trang trải và bảo đảm nếu có rủi ro sẽ rút sổ tiết kiệm của gia đình để tất toán.
Ít lâu sau, anh kể với N. và buông những lời dặn dò bất thường như trăn trối rồi bặt vô âm tín. Đến trưa không liên lạc được, N. gọi cho chị dâu thì biết anh tự ý nghỉ làm mà không xin phép. Biết anh nghĩ quẩn, gia đình tìm mọi cách khuyên nhủ. Sau khi được vợ nài nỉ, người anh mới đồng ý quay về. Trước đó, anh đã có ý định làm điều dại dột.
Sau những ngày đầu quẫn bách, N. buộc phải chấp nhận thực tế. Bài học đắt giá được N. rút ra sau hai lần chạm đáy là đừng bao giờ tin vào những cơ hội làm giàu nhanh chóng, đừng nhẹ dạ trước những lời ngon ngọt ngoài xã hội tự xưng chị em thân thiết, và ngay cả với người thân trong gia đình, mọi quyết định liên quan đến tiền bạc đều cần phải suy xét cẩn trọng.
Còn L.V.B, sinh viên năm thứ ba một trường ĐH lớn tại Hà Nội lại rơi vào hoàn cảnh nợ nần do chủ động tham gia đánh bạc online và tài xỉu (là một trò chơi trong đó người chơi cần dự đoán kết quả khi tung 3 viên xúc xắc 6 mặt cùng lúc) trên mạng internet. Từ năm thứ nhất, B. đã chơi 50 nghìn đồng/ngày. Đến năm thứ 2, con số này tăng lên 100 nghìn đồng/ngày. Đến năm thứ ba, B. đặt 200 nghìn đồng/ngày.
Con số ngày càng lớn, vượt quá khả năng điều chuyển các khoản từ gia đình cho sinh hoạt hàng tháng, B. quyết định vay nặng lãi. Mới được nửa học kì I, con số nợ của B. đã lên tới 70 triệu đồng. Lãi mẹ đẻ lãi con, hằng ngày, tâm trí B. dành để tư duy làm thế nào thu hồi vốn và làm thế nào có thêm tiền trả lãi. Từ học kì II năm thứ hai, kết quả học tập của B. đã ở mức cảnh cáo mức độ 1.
Chia sẻ với phóng viên, B. cho biết, ban đầu không biết đến những trò đỏ đen trên mạng, nhưng ở cùng phòng có một số bạn chơi, B. thử và đã “nghiện”. Biết là không tốt, hai năm qua, B. cố gắng chơi trong khoản tài chính cho phép. Nhưng càng chơi càng thua, vay tiền trên mạng lại dễ, chỉ cần gửi ảnh căn cước công dân là có thể vay được tiền nên B. càng ngày càng lún sâu vào nợ nần.
Tấm lá chắn
Bà Phạm Nguyễn Bạch Huệ, Giám đốc Trung tâm Chăm sóc người học, Trường ĐH Văn Hiến (TPHCM) đánh giá, tình trạng sinh viên sập bẫy đánh bạc trực tuyến và lừa đảo qua mạng đang diễn biến rất phức tạp, chủ yếu do tội phạm lợi dụng tâm lí muốn kiếm tiền nhanh và sự hạn chế trong kĩ năng phòng vệ số của người trẻ.
Theo bà Huệ, để tránh sập bẫy, các em sinh viên cần thực hành nguyên tắc “chậm lại 5 giây”, tuyệt đối không chuyển tiền ngay trước các lời mời gọi “chốt đơn”, “nhận hoa hồng” hoặc đe dọa từ người tự xưng là công an. Việc dừng lại vài giây giúp não bộ thoát khỏi trạng thái bị thao túng tâm lí. Sinh viên cần tập thói quen tra cứu số điện thoại, đường link lạ trên các hệ sinh thái an toàn thông tin (như chongluadao.vn, Tín nhiệm mạng của Bộ TT&TT) trước khi click vào.
Đồng thời, sinh viên cần áp dụng quy tắc chia nhỏ ngân sách chi tiêu hàng tháng. Khi biết rõ dòng tiền của mình, sinh viên sẽ ít bị rơi vào trạng thái túng quẫn đột xuất - nguyên nhân chính dẫn đến việc vay app đen hoặc đánh bạc gỡ gạc.
Theo bà Phạm Nguyễn Bạch Huệ, nhà trường, Đoàn-Hội, phụ huynh là những lá chắn an toàn cho sinh viên trước các bẫy lừa đảo hiện nay.
Kênh việc làm “sạch” chính là Đoàn Thanh niên hoặc Trung tâm Hỗ trợ sinh viên cần đứng ra thẩm định và liên kết với doanh nghiệp, tạo danh sách các công việc part-time chính thống để sinh viên không phải bơi trong “rừng” tin tuyển dụng ảo trên mạng.
Nhà trường cũng gia hạn thời gian đóng học phí hỗ trợ sinh viên khi ốm đau, đóng học phí trễ, hỗ trợ sinh viên tiếp tục đến trường do khó khăn tài chính/hoàn cảnh. Điều này triệt tiêu mảnh đất sống của tín dụng đen nhắm vào sinh viên… Lập đường dây nóng bảo mật tuyệt đối để tư vấn pháp lí và tâm lí. Đa số sinh viên khi vướng nợ cờ bạc đều giấu gia đình và trường học vì sợ kỉ luật, dẫn đến tự giải quyết sai lầm bằng sai lầm lớn hơn.
Trường ĐH cũng cần truyền thông đến phụ huynh để cùng cảnh giác với các dấu hiệu bất thường như con liên tục xin tiền nộp học phí, quỹ lớp, mua giáo trình hoặc viện lí do mất xe, hỏng laptop. Khi phát hiện con sa ngã, thay vì lập tức nhiếc móc, cắt viện trợ khiến các em hoảng loạn bỏ trốn hoặc làm liều, gia đình cần bình tĩnh trở thành chỗ dựa, khoanh vùng số nợ và báo cơ quan chức năng nếu bị tín dụng đen đe dọa.