Thanh Niên • 09/09/2026 11:20

Bị công ty nợ BHXH, người lao động cần làm gì?

Nhiều người lao động bị doanh nghiệp khấu trừ tiền bảo hiểm xã hội (BHXH) hằng tháng nhưng không đóng, dẫn đến không thể chốt sổ, giải quyết chế độ. Cơ quan BHXH cho biết trách nhiệm pháp lý thuộc về người sử dụng lao động.

Bị khấu trừ tiền BHXH nhưng công ty không đóng

Bà Thùy Trang (Hà Nội) cho biết dù đã thực hiện đầy đủ nghĩa vụ và hằng tháng bị doanh nghiệp khấu trừ tiền BHXH từ tiền lương, nhưng công ty không đóng BHXH cho người lao động.

Bà Trang băn khoăn, khoảng thời gian đã làm việc, bị khấu trừ tiền BHXH nhưng doanh nghiệp không đóng có được tính để hưởng các chế độ BHXH, đặc biệt là lương hưu hay không? Trường hợp doanh nghiệp tiếp tục nợ, sau đó giải thể, phá sản hoặc mất khả năng thanh toán thì ai chịu trách nhiệm đối với quyền lợi của người lao động?

"Khi doanh nghiệp đã khấu trừ tiền BHXH nhưng không nộp, khoản tiền này có được xem là bị doanh nghiệp chiếm dụng hay không? Vì sao người lao động phải chờ doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ mới được bảo đảm quyền lợi? Cơ quan BHXH có cơ chế nào bảo vệ quyền lợi người lao động trong thời gian truy thu doanh nghiệp, thay vì để toàn bộ rủi ro chuyển sang người lao động?", bà Trang đặt vấn đề.

Tương tự, ông Trần Đức Thắng làm việc tại một công ty xây dựng có trụ sở ở Hà Nội từ tháng 8.2024 đến tháng 2.2026. Trong thời gian làm việc, công ty khấu trừ tiền BHXH hằng tháng của ông và người lao động nhưng đến nay chưa đóng BHXH theo quy định.

Trên ứng dụng VssID, ông Thắng thấy thời gian chậm đóng BHXH lên đến 1 năm 7 tháng. Sau khi nghỉ việc, ông chưa thể chốt sổ BHXH do công ty còn nợ BHXH kéo dài. Ông đề nghị cơ quan BHXH hướng dẫn và có giải pháp bảo vệ quyền lợi cho người lao động trong trường hợp này.

Theo luật sư Lê Đình Quảng, Đoàn luật sư Hà Nội, nguyên Phó trưởng ban Chính sách pháp luật (Tổng liên đoàn Lao động Việt Nam), tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH diễn ra dai dẳng nhiều năm qua. Trong khi một số doanh nghiệp thực sự gặp khó khăn dẫn đến phá sản, giải thể, cũng có trường hợp người sử dụng lao động chây ì, nợ BHXH, khiến quyền lợi của người lao động bị ảnh hưởng.

Theo LS Lê Đình Quảng, tình trạng này ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người lao động như: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, mất việc…

"Thực tế cho thấy nợ BHXH xuất phát từ nhiều nguyên nhân. Trong đó có ý thức tuân thủ pháp luật của một bộ phận người sử dụng lao động chưa cao; chế tài xử phạt, cơ chế thanh tra, kiểm tra, giám sát của cơ quan chức năng chưa nghiêm, chưa đủ sức răn đe. Bên cạnh đó, có những doanh nghiệp gặp khó khăn thực sự dẫn đến phá sản", ông Quảng nói.

Ngoài ra, theo ông Quảng, trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức công đoàn trong việc phát hiện kịp thời để xử lý, kiến nghị xử lý tình trạng nợ BHXH cũng là vấn đề cần được quan tâm.

Người lao động có thể khiếu nại, khởi kiện

Liên quan vấn đề này, BHXH Việt Nam cho biết, việc người lao động bị ảnh hưởng quyền lợi hưởng các chế độ BHXH xuất phát từ hành vi vi phạm nghĩa vụ đóng BHXH của người sử dụng lao động.

Khoản 4 điều 13 luật BHXH năm 2024 có hiệu lực từ 1.1.2025 quy định người sử dụng lao động có trách nhiệm đóng BHXH bắt buộc cho người lao động theo quy định; đồng thời hằng tháng trích khoản tiền phải đóng BHXH bắt buộc từ tiền lương của người lao động để đóng cùng một lúc vào quỹ BHXH.

Vì vậy, BHXH Việt Nam khẳng định khi người sử dụng lao động không hoàn thành nghĩa vụ đóng BHXH cho người lao động thì trách nhiệm pháp lý thuộc về người sử dụng lao động.

Để bảo vệ quyền lợi người lao động, pháp luật quy định nhiều biện pháp buộc người sử dụng lao động thực hiện nghĩa vụ như thanh tra chuyên ngành, truy thu, tính tiền chậm đóng, xử phạt vi phạm hành chính, cưỡng chế thi hành và truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi trốn đóng khi đủ điều kiện.

Sau khi người sử dụng lao động thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng và cơ quan BHXH ghi nhận thời gian tham gia theo quy định, quyền lợi BHXH của người lao động sẽ được xem xét, giải quyết theo quy định pháp luật.

Đáng chú ý, điều 216 bộ luật Hình sự năm 2015 là cơ sở pháp lý để xử lý cá nhân người sử dụng lao động cố tình trốn tránh nghĩa vụ đóng BHXH, gây thiệt hại đến quyền lợi của người lao động.

Theo đó, sau khi bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi trốn đóng BHXH, bảo hiểm thất nghiệp, bảo hiểm y tế, nếu có gian dối hoặc bằng thủ đoạn khác để không đóng hoặc không đóng đầy đủ bảo hiểm theo quy định từ 6 tháng trở lên thì có thể bị xem xét xử lý hình sự.

BHXH Việt Nam cũng hướng dẫn, để bảo đảm quyền lợi chính đáng của mình, người lao động có thể yêu cầu người sử dụng lao động thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng BHXH, BHTN.

Trường hợp công ty vẫn không đóng BHXH, người lao động có thể khiếu nại đến cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền nơi đơn vị đăng ký đóng BHXH hoặc làm đơn khởi kiện công ty ra tòa để yêu cầu bảo vệ quyền lợi.

Đặc biệt, Nghị quyết 205 của Quốc hội có hiệu lực thi hành từ 1.1.2026 cho phép thí điểm cơ chế Viện Kiểm sát khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ lợi ích công.

Thay vì chỉ nhắc nhở, đôn đốc, cơ quan BHXH sẽ phối hợp cùng Viện KSND xử lý những doanh nghiệp cố tình chây ì, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người lao động.

Nhiều người lao động vẫn bị trừ tiền bảo hiểm xã hội (BHXH) hằng tháng nhưng doanh nghiệp lại chậm đóng hoặc không đóng, khiến quyền lợi trước mắt và lâu dài bị treo. Bà Thùy Trang ở Hà Nội cho biết mình thực hiện đầy đủ nghĩa vụ, tiền BHXH đều bị khấu trừ từ tiền lương, nhưng công ty không chuyển khoản đóng vào quỹ theo quy định. Điều bà lo lắng là khoảng thời gian đã làm việc, dù bị trừ tiền đều đặn, có được tính khi giải quyết các chế độ BHXH, đặc biệt là điều kiện hưởng lương hưu hay không. Bà Trang cũng đặt câu hỏi về trách nhiệm khi doanh nghiệp tiếp tục nợ rồi giải thể, phá sản hoặc mất khả năng thanh toán, bởi người lao động không thể tự mình khắc phục khoản thiếu hụt này. Theo bà, việc công ty đã khấu trừ tiền từ lương nhưng không nộp có dấu hiệu chiếm dụng, trong khi người lao động lại phải chờ doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ mới được xem xét quyền lợi. Băn khoăn lớn hơn nằm ở cơ chế bảo vệ trong thời gian truy thu, bởi nếu toàn bộ rủi ro dồn lên người lao động, những người đã hoàn thành phần nghĩa vụ của mình sẽ chịu thiệt thòi. Tình trạng tương tự xảy ra với ông Trần Đức Thắng, người làm việc tại một công ty xây dựng có trụ sở ở Hà Nội từ tháng 8.2024 đến tháng 2.2026. Trong thời gian làm việc, ông Thắng cùng các đồng nghiệp bị công ty khấu trừ tiền BHXH hằng tháng, nhưng đến nay doanh nghiệp vẫn chưa đóng theo quy định. Kiểm tra trên ứng dụng VssID, ông thấy thời gian chậm đóng BHXH đã lên tới 1 năm 7 tháng, còn sau khi nghỉ việc, ông chưa thể chốt sổ vì công ty vẫn nợ kéo dài. Ông Thắng đề nghị cơ quan BHXH hướng dẫn cách xử lý, đồng thời mong có giải pháp bảo vệ quyền lợi cho những người đã bị trừ tiền nhưng chưa được ghi nhận đầy đủ quá trình tham gia. Trao đổi về vấn đề này, luật sư Lê Đình Quảng, thuộc Đoàn luật sư Hà Nội và nguyên Phó trưởng ban Chính sách pháp luật, Tổng liên đoàn Lao động Việt Nam, cho rằng tình trạng nợ BHXH đã kéo dài nhiều năm. Theo luật sư Quảng, nguyên nhân không chỉ đến từ những doanh nghiệp thật sự khó khăn, phải giải thể hoặc phá sản, mà còn có trường hợp người sử dụng lao động cố tình chây ì, không thực hiện nghĩa vụ. Hệ quả trực tiếp là người lao động có thể bị ảnh hưởng khi cần hưởng chế độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, mất việc cùng những quyền lợi khác liên quan quá trình đóng BHXH. Ông Quảng nhận định một bộ phận người sử dụng lao động chưa có ý thức tuân thủ pháp luật, trong khi chế tài xử phạt và cơ chế kiểm tra chưa đủ nghiêm để ngăn tình trạng vi phạm. Công tác thanh tra, giám sát chưa hiệu quả, cùng khó khăn tài chính ở một số doanh nghiệp, khiến khoản nợ BHXH tiếp tục kéo dài và tạo sức ép lớn lên người lao động. Bên cạnh trách nhiệm của doanh nghiệp, luật sư Quảng cho rằng vai trò của cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức công đoàn trong phát hiện, xử lý, kiến nghị xử lý cũng cần được chú trọng. BHXH Việt Nam xác định việc quyền lợi của người lao động bị ảnh hưởng bắt nguồn từ hành vi vi phạm nghĩa vụ đóng BHXH của người sử dụng lao động. Khoản 4 điều 13 luật BHXH năm 2024, có hiệu lực từ ngày 1.1.2025, quy định người sử dụng lao động phải đóng BHXH bắt buộc cho người lao động theo quy định. Doanh nghiệp đồng thời có trách nhiệm hằng tháng trích khoản tiền BHXH bắt buộc phải đóng từ tiền lương người lao động, sau đó nộp cùng lúc vào quỹ BHXH. Vì vậy, BHXH Việt Nam khẳng định trách nhiệm pháp lý thuộc về người sử dụng lao động khi doanh nghiệp đã khấu trừ tiền nhưng không hoàn thành nghĩa vụ đóng BHXH. Để buộc doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm, pháp luật quy định các biện pháp gồm thanh tra chuyên ngành, truy thu, tính tiền chậm đóng, xử phạt hành chính và cưỡng chế thi hành. Với hành vi trốn đóng, cá nhân người sử dụng lao động còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng các điều kiện theo quy định pháp luật. Điều 216 bộ luật Hình sự năm 2015 được xác định là cơ sở pháp lý để xử lý cá nhân người sử dụng lao động cố tình trốn tránh nghĩa vụ đóng BHXH. Tuy nhiên, thời gian tham gia chỉ được cơ quan BHXH ghi nhận sau khi người sử dụng lao động thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đóng theo quy định. Khi quá trình đóng được cập nhật, quyền lợi BHXH của người lao động mới được xem xét, giải quyết căn cứ quy định pháp luật hiện hành. Trong lúc chờ xử lý, người lao động cần theo dõi dữ liệu trên VssID, lưu chứng từ tiền lương, thông báo khấu trừ và chủ động khiếu nại, khởi kiện để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Xem thêm tại Thanh Niên