Ngày 17/8, nhà sáng tạo nội dung Ganfan Yingying, 24 tuổi, đột tử gây xôn xao dư luận Trung Quốc. Hình ảnh cuối cùng của cô cho thấy mu bàn tay chằng chịt vết kim tiêm cùng nồng độ kali máu sụt giảm nghiêm trọng. Cô từng thú nhận bản thân kiệt sức do thức trắng đêm quay video và liên tục móc họng nôn nhằm tống lượng thức ăn khổng lồ ra ngoài.
Ganfan Yingying trở thành nạn nhân mới nhất của "mukbang" - trào lưu độc hại trên mạng xã hội thể hiện sức ăn "khủng" gấp nhiều lần người bình thường.
Boki, một YouTuber trẻ người Hàn Quốc, phát sóng buổi ăn một lượng thức ăn khổng lồ năm 2024. Ảnh: Boki
"Mỏ vàng" từ sức ăn vô độ
Mukbang (vừa ăn vừa ghi hình) xuất hiện tại Hàn Quốc đầu thập niên 2010 và bùng nổ toàn cầu năm 2020. Dịch Covid-19 đẩy tỷ lệ người trẻ sống độc thân tăng cao, tạo ra nhu cầu tìm kiếm bạn ăn tối ảo trên không gian mạng.
Hiện tượng này nhanh chóng biến thành ngành công nghiệp mang lại lợi nhuận khổng lồ. Ví dụ, YouTuber người Mỹ gốc Hàn Zach Choi đã thu hút 10,2 tỷ lượt xem qua 1.435 video "mukbang". Nhà sáng tạo nội dung Zermatt Neo ở Singapore cũng đạt hơn 500.000 người đăng ký.
Theo Dailymail, những tài khoản có hơn một triệu người theo dõi có thể kiếm khoảng 84.000 USD mỗi năm. Nhóm có hơn 10 triệu người theo dõi có thể thu về tới 400.000 USD mỗi tháng. Riêng tại Hàn Quốc, nữ YouTuber Tzuyang (12,2 triệu người đăng ký) bỏ túi hơn 100.000 USD; Heebab (1,6 triệu người đăng ký) thu về 26.000 USD mỗi tháng. Vlogger Trisha Paytas ở Mỹ từng thu về 50.000 USD qua một video ăn 5 chiếc bánh pizza.
Các báo cáo ngành tại Hàn Quốc mô tả 4 nguồn thu nhập chính của các "thánh ăn" này là từ tiền quảng cáo, tiền thưởng trực tiếp, hợp đồng tài trợ tích hợp thương hiệu và việc kinh doanh sản phẩm đóng gói riêng.
Chuyên trang Seoulz ghi nhận doanh thu hàng tháng của nhóm YouTuber nổi tiếng dao động 70.000-500.000 USD tùy thuộc định hướng kênh và tệp khán giả. Dữ liệu từ Quốc hội Hàn Quốc năm 2024 thống kê 348 nhà sáng tạo nội dung mukbang thuộc top 1% dẫn đầu đạt tổng thu nhập 298 triệu USD. Bình quân, mỗi người thu về khoảng 853.000 USD mỗi năm.
"Ngành công nghiệp" giả dối
Nhiều người xem video "mukbang" tin rằng mình đang chứng kiến những người có sức ăn phi thường. Nhưng các cuộc điều tra của truyền thông Trung Quốc cho thấy không ít màn trình diễn thực chất được dàn dựng.
Thứ nhất là cắt ghép hậu kỳ. Năm 2020, Nhật báo Thanh niên Trung Quốc ghi nhận một streamer để lộ bản dựng gốc, cho thấy từng động tác ăn uống được người khác chỉ đạo. Cùng năm, Đài truyền hình trung ương CCTV phát hiện một video tưởng như được quay liên tục, thực tế ghép từ 30 tiếng ghi hình rải rác.
Thứ hai là giả vờ nhai rồi nhổ bỏ. Phóng viên Tân Kinh Báo từng ghi nhận trường hợp một nữ streamer đang diễn cảnh "ăn sạch" 30 đĩa bún trước ống kính, nhưng ở góc máy của người đi đường, phần lớn thức ăn chỉ được nhai qua loa rồi nhổ thẳng vào thùng rác giấu dưới gầm bàn.
Thứ ba là chiêu móc họng ép nôn ngay giữa những buổi livestream. Xiao Wan, cựu streamer từng theo học nghề này, kể cô được một đồng nghiệp chỉ mẹo tranh thủ lúc nghỉ, viện cớ đi vệ sinh rồi luồn một ống nhựa dài hơn 40 cm xuống họng để móc nôn.
Nhưng trả giá thật
Tiến sĩ Andrew Harris, Đại học Nottingham (Anh) cho rằng lợi nhuận đã biến "mukbang" thành cuộc đua thể hiện sức ăn vô độ. Người làm nội dung cũng liên tục nâng cấp thử thách "ăn thùng uống vại" nhằm giữ chân khán giả, phớt lờ loạt cảnh báo sức khỏe.
Đã không ít nhà sáng tạo nội dung "mukbang" trả giá bằng mạng sống. Tháng 7/2024, streamer Pan Xiaoting, 24 tuổi, ở Trung Quốc đột tử khi livestream ăn bánh chocolate, gà rán và hải sản suốt 10 giờ. Trước đó, vlogger Dongz Apatan, 37 tuổi, ở Philippines tử vong do đột quỵ xuất huyết não ngay sau video nấu và ăn lượng lớn gà rán cùng cơm trắng.
Tại Mỹ, dù đổi đời từ "mukbang", YouTuber Trisha Paytas phải đối mặt với chứng trầm cảm, rối loạn ăn uống và cân nặng tăng lên 95 kg. Tương tự, Nikocado Avocado, 32 tuổi, người Mỹ cũng nắm giữ khối tài sản 4 triệu USD từ việc nạp 10.000 calo mỗi lần phát sóng, nhưng hậu quả là anh tăng từ 73 kg lên 158 kg, mắc bệnh béo phì và ngưng thở khi ngủ, thường xuyên đeo mặt nạ dưỡng khí.
Nghiên cứu trên Thư viện Y khoa Quốc gia Mỹ năm 2023 chỉ ra việc xem mukbang liên quan trực tiếp đến hội chứng ăn vô độ và hành vi tự ép nôn (purging). Bản thân những người sáng tạo nội dung cũng rơi vào vòng lặp độc hại tương tự: nạp lượng thức ăn khổng lồ, sau đó nhịn đói hoặc ép nôn. Các báo cáo lâm sàng ghi nhận khoảng 50% ca giãn dạ dày cấp tính xuất phát từ những cơn ăn vô độ hoặc các rối loạn ăn uống.
Một cô gái đang thể hiện sức ăn uống vô độ trong buổi phát sóng trực tiếp trên Douyin. Ảnh:Weibo
Giới chuyên gia và chính quyền lên tiếng
Chuyên gia dinh dưỡng Candy Goh của Parkway MediCentre (Singapore) cho biết việc nạp 10.000 calo mỗi bữa vượt xa mức khuyến nghị 1.800 - 2.200 calo một ngày của người bình thường. Hành động này gây ợ nóng, đầy hơi, viêm tụy cấp và dẫn đến các nguy cơ dài hạn như béo phì, tiểu đường tuýp 2, vỡ dạ dày, suy giảm chức năng não và đột quỵ.
Bác sĩ Lin Cui Li của bệnh viện GastroClinic, Singapore giải thích việc lạm dụng thực phẩm giàu chất béo, muối, đường nhằm kích thích hormone tạo cảm giác hưng phấn, khiến cơ thể đánh đồng niềm vui với thức ăn. Bác sĩ Benjamin Yip (Trung tâm Tiêu hóa và Gan Alpha Singapore) cho biết người làm video thường mang tâm lý tội lỗi, dễ dẫn đến chứng chán ăn hoặc cuồng thực.
Trước hàng loạt hệ lụy, cơ quan chức năng nhiều quốc gia bắt đầu hành động. Hàn Quốc - nơi khai sinh văn hóa mukbang - từng cảnh báo về mặt trái của trào lưu này. Năm 2018, Bộ Y tế và Phúc lợi đề xuất xây dựng hướng dẫn đối với các nội dung truyền thông "cổ súy ăn quá mức", như ăn khối lượng khổng lồ trong thời gian ngắn, nhằm hạn chế nguy cơ người xem bắt chước. Cơ quan quản lý của Hàn Quốc cho rằng đây một vấn đề đáng báo động: khi ăn quá mức trở thành trò giải trí, hành vi có hại cho sức khỏe có thể bị biến thành điều "bình thường" trước mắt hàng triệu người.
Tại Trung Quốc, giới chức đã "đóng cửa" 13.000 tài khoản vào năm 2020. Tỉnh Quảng Đông xếp video ăn vô độ vào nhóm hành vi vi phạm pháp luật, buộc các nền tảng mạng xã hội chịu trách nhiệm giám sát. Năm 2021, Ủy ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương Trung Quốc (CCDI) yêu cầu các nền tảng video gỡ bỏ luồng phát trực tiếp ăn uống quá mức, khóa tài khoản vi phạm.
Năm 2024, chính quyền Philippines đã điều tra mức độ tác động của vlog mukbang nhằm xem xét lệnh cấm triệt để, sau cái chết của một công dân qua đời do đột quỵ xuất huyết não ngay sau lúc quay video mukbang.
Minh Phương (Theo Straitstimes, Koreatimes, Yorkshirepost, Dailymail)