Chân dung 3 chủ nhân Nobel Sinh lý học và Y khoa 2025 Mary E. Brunkow (trái), Fred Ramsdell (giữa) và Shimon Sakaguchi trên màn hình tại lễ công bố giải thưởng ở Viện Karolinska, Stockholm (Thụy Điển), ngày 6-10-2025 - Ảnh: TÂN HOA XÃ
Mỗi mùa Nobel, sự chú ý thường tập trung vào những cái tên được xướng lên tại Stockholm (Thụy Điển) và Oslo (Na Uy). Tuy nhiên, để chọn ra một chủ nhân Nobel, các ủy ban phải trải qua quy trình kéo dài khoảng 16 tháng, với nhiều vòng đánh giá và thẩm tra được giữ bí mật. Đặc biệt, hồ sơ đề cử Nobel chỉ được công khai sau 50 năm.
16 tháng để chọn chủ nhân giải Nobel
Theo tạp chí Chemistry World (Anh), quy trình lựa chọn bắt đầu từ tháng 9 của năm trước, khi các Ủy ban Nobel gửi lời mời đề cử mật đến những cá nhân đủ điều kiện. Người được mời có thời hạn đến ngày 31-1 để đề xuất những ứng viên mà họ cho rằng xứng đáng được vinh danh.
Sau khi nhận các đề cử, các ủy ban dành nhiều tháng thu hẹp danh sách, đánh giá và thẩm tra từng công trình, thành tựu.
Ông Bengt Nordén, cựu Chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học, cho biết quá trình này cần thời gian để xác định đâu thực sự là phát hiện mang tính đột phá và ai có đóng góp then chốt.
Trong một nhóm nghiên cứu, người đứng đầu có thể là gương mặt thường được nhắc đến khi nói về một phát hiện. Tuy nhiên, ý tưởng hoặc phần việc quan trọng nhất có thể thuộc về một nhà nghiên cứu sau tiến sĩ hoặc nghiên cứu sinh. Vì vậy, các ủy ban phải xem xét kỹ đóng góp của từng cá nhân trước khi đưa ra quyết định.
Mỗi giải Nobel chỉ có thể trao cho tối đa 3 người. Trong một số trường hợp, theo ông Nordén, việc trao giải cho một cá nhân có thể tạo nên một biểu tượng rõ nét đại diện cho một thành tựu hoặc lĩnh vực khoa học.
Không phải thành tựu nào cũng đủ sức nhận Nobel
Nobel không đặt ra nhiều điều kiện chính thức đối với người được trao giải, ngoài quy định người đề cử không được tự đề cử mình.
Giải thưởng cũng không đơn thuần nhằm ghi nhận thành tựu trọn đời của một nhà khoa học. Theo ông Nordén, một thành tựu xứng đáng với Nobel cần mở ra một hướng đi mới hoặc giúp con người nhìn nhận một vấn đề theo cách khác, đồng thời tạo tác động đáng kể đối với lĩnh vực chuyên môn.
Quan trọng hơn, những hệ quả của công trình phải đủ sâu rộng để chứng minh giá trị theo thời gian.
Vì vậy, giải Nobel ngày nay không chỉ hướng tới những phát hiện được thực hiện ngay trước thời điểm trao giải như quy định ban đầu trong di chúc của Alfred Nobel. Các ủy ban cần thời gian để một khám phá bộc lộ tác động, đồng thời có đủ cơ sở đánh giá ý nghĩa lâu dài của công trình và vai trò của từng nhà khoa học.
Khoảng 3.000 lời mời đề cử mỗi năm
Không phải bất kỳ ai cũng có thể đề cử ứng viên Nobel. Các Ủy ban Nobel chỉ gửi lời mời mật đến những cá nhân đáp ứng các tiêu chí nhất định.
Theo ông Nordén, trước đây Ủy ban Nobel Hóa học thường gửi khoảng 3.000 lời mời mỗi năm và nhận khoảng 300 đề xuất. Lời mời được gửi đến nhiều quốc gia, trong đó có cả những nhà khoa học đang ở giai đoạn đầu sự nghiệp, những người thường được đánh giá là nắm bắt nhanh các xu hướng nghiên cứu mới.
Những người được mời có thể đề xuất nhiều cá nhân hoặc lĩnh vực khác nhau mà họ cho rằng xứng đáng được vinh danh.
Đối với Nobel Hóa học, người có quyền đề cử gồm các thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Hoàng gia Thụy Điển, các chủ nhân Nobel Hóa học hoặc Vật lý, giáo sư hóa học tại các nước Bắc Âu, người đứng đầu ít nhất 6 trường đại học được Viện Hàn lâm lựa chọn tại các quốc gia khác, cùng những cá nhân do Viện Hàn lâm chỉ định.
Danh sách những người được mời đề cử thay đổi theo từng năm. Những người không còn hoạt động trong lĩnh vực chuyên môn sẽ không tiếp tục nhận lời mời.
Vì sao phải giữ kín hồ sơ đề cử 50 năm?
Một trong những bí mật được giữ kín nhất của giải Nobel là hồ sơ đề cử. Các Ủy ban Nobel bảo mật thông tin này trong 50 năm. Do đó, công chúng chỉ có thể biết ai từng được đề cử sau khi thời hạn bảo mật kết thúc.
Việc một nhà khoa học hoặc một lĩnh vực chưa được lựa chọn trong một năm cũng không đồng nghĩa cơ hội đã khép lại. Một ứng viên có thể tiếp tục xuất hiện trong danh sách đề cử những năm sau đó.
Nhà hóa học Linus Pauling là một ví dụ. Ông lần đầu được đề cử Nobel năm 1940 và tiếp tục nhận nhiều đề cử trong 14 năm sau đó trước khi giành Nobel Hóa học năm 1954.
Sau khi hoàn tất quá trình đánh giá và thống nhất lựa chọn, các Ủy ban Nobel lần lượt công bố các giải thưởng từ đầu tháng 10.
Các chủ nhân Nobel về khoa học và văn học sẽ tới Stockholm dự lễ trao giải ngày 10-12, đúng ngày mất của Alfred Nobel. Lễ trao Nobel Hòa bình diễn ra cùng ngày tại Oslo, Na Uy.
Mỗi giải Nobel hiện có giá trị tiền thưởng 12 triệu krona Thụy Điển (khoảng 1,19 triệu USD), cùng một huy chương vàng 18 carat và bằng chứng nhận đoạt giải. Nếu giải được trao cho 2-3 người, tiền thưởng sẽ được chia cho các chủ nhân.
Nobel 2026: 125 năm sau Alfred Nobel, thế giới đang tìm kiếm điều gì?Kể từ năm 1901, các giải thưởng Nobel đã được trao cho những cá nhân và tổ chức có công trình mang lại bước tiến vĩ đại cho nhân loại, đúng theo di nguyện của người sáng lập - nhà phát minh Alfred Nobel.