Giấc mơ bảo tàng gốm Nam bộ của vợ chồng 9X ở Cà Mau - Thanh Niên

Không chọn các thú vui thường thấy của thế hệ 9X, vợ chồng anh Lê Hoàng Nghĩa và chị Tôn Tú Mai (cùng 31 tuổi), ở Cà Mau, lại dành trọn niềm đam mê cho những món đồ gốm Nam bộ xưa.

Từ những kỷ vật thời chiến tranh

Trong căn nhà 1 trệt 1 lầu ở trung tâm đô thị phường Bạc Liêu, hàng chục ngàn món đồ gốm Nam bộ được vợ chồng anh Hoàng Nghĩa sắp đặt ngay hàng, thẳng lối, bảo quản như những kỷ vật.

Suốt 12 năm qua, từ sự tò mò, yêu thích, vợ chồng anh Nghĩa đã sưu tầm, gìn giữ hơn 10.000 món đồ gốm Nam bộ. Trong bộ sưu tập đó, mỗi chiếc lu, chiếc bình, cái tô, cái chén… không chỉ là một món đồ cũ, mà còn là ký ức văn hóa, lưu giữ dấu ấn sinh hoạt của người dân Nam bộ thời khẩn hoang. Nhiều món đồ cũng cho thấy bàn tay tài hoa của những nghệ nhân gốm thời xa xưa.

Chia sẻ về câu chuyện đam mê, sưu tầm đồ gốm Nam bộ, anh Nghĩa kể, anh sinh ra trong gia đình có ông ngoại và 3 người cậu ruột đều là liệt sĩ; bà ngoại là Mẹ Việt Nam anh hùng. Khi ông ngoại và các cậu hy sinh nhiều kỷ vật để lại là những cà men, bình tông, điện đài, vỏ đạn, radio, cây lược làm bằng nhôm máy bay... Từ nhỏ, những vật dụng gắn với người thân đã khơi dậy trong Nghĩa sự tò mò, yêu thích rồi trở thành đam mê, khao khát tìm hiểu, sưu tầm những món đồ thuộc về quá khứ.

Năm 2014, khi đang thực hiện nghĩa vụ, anh Nghĩa đã bắt đầu tìm hiểu, sưu tầm những kỷ vật thời chiến tranh. Sau đó, niềm đam mê lớn dần và mở rộng sang những vật dụng bằng gốm Nam bộ xưa. Những món đồ từng rất quen thuộc trong đời sống của nhiều gia đình, như: đôn, chậu, chum, chén, đĩa, bình bông, hũ, lu, kỳ lân... cứ thế được anh Nghĩa góp nhặt. Trong đó, có nhiều loại ché cổ, dùng để ngâm rượu của những gia đình giàu có, địa chủ xưa.

Anh Nghĩa kể, hiện anh sở hữu nhiều nhất là 3 dòng gốm: gốm Biên Hòa, gốm Lái Thiêu, gốm Cây Mai. Đặc biệt, trong bộ sưu tầm có hàng ngàn món đồ gốm Cây Mai, tồn tại từ đầu thế kỷ 19, nhiều món đồ từ 100 – 200 năm tuổi.

Tuy nhiên, món đồ độc đáo và có giá trị nhất phải kể đến gốm voi yếm rồng (men vàng Hoàng Đế), được anh Nghĩa mua lại từ một nhà sưu tầm nổi tiếng về gốm Nam bộ. Ngoài ra, anh còn bổ sung cho bộ sưu tập một số dòng gốm, như: gốm Tàu, gốm Bát Tràng, gốm Nhật, gốm châu Âu.

Theo anh Nghĩa, ban đầu chỉ sưu tầm một vài món đồ bắt gặp trong những chuyến đi, nhưng càng tiếp xúc, càng nhận ra mỗi sản phẩm gốm đều mang một nét đẹp riêng, từ chất liệu đất, màu men, kiểu dáng đến hoa văn trang trí. Có món giản dị, gần gũi với đời sống nhà nông, có món lại thể hiện sự khéo léo, tinh tế trong nghệ thuật chế tác của những người thợ thủ công thuở xưa.

"Đằng sau mỗi sản phẩm là câu chuyện về nguồn nguyên liệu, kỹ thuật tạo hình, cách nung, nghệ thuật phối men và sự sáng tạo của những người thợ thủ công. Những dấu vết thời gian, những nét trang trí và đặc điểm chế tác có thể trở thành tư liệu quý để tìm hiểu về lịch sử phát triển của nghề gốm và đời sống văn hóa vùng đất phương Nam", anh Nghĩa chia sẻ.

"Kho ký ức" của vùng đất Nam bộ xưa

Với chị Tôn Tú Mai, việc chồng đam mê, sưu tầm, lưu giữ gốm Nam bộ luôn được chị đồng hành, ủng hộ. Bản thân chị Mai cũng mê dòng gốm Sài Gòn - Gia Định xưa, vì chính vẻ đẹp mộc mạc, những đường nét tạo hình độc đáo và câu chuyện văn hóa ẩn sau từng món đồ đã níu chân, vương vấn chị.

Chung tay với chồng, chị Mai trực tiếp sưu tầm hàng trăm bình bông, ấm trà, chum trà, tô, chén, đĩa... nhỏ, gọn đủ màu sắc, họa tiết bông hoa, chim, bướm. Cùng với đó là dòng gốm Lái Thiêu xưa, như: đôn, chậu dùng để trang trí tiểu cảnh, trồng cây cảnh, bonsai...

Theo chị Mai, sau nhiều năm hai vợ chồng đã cất công tìm kiếm, giờ đây toàn bộ căn nhà và cả khuôn viên trước sân, bên hông đều được vợ chồng anh chị cơi nới làm tủ, kệ trưng bày, phủ kín đồ gốm.

Hơn 10.000 hiện vật ấy không chỉ cho thấy sự kiên trì, công phu mà còn cho thấy tình yêu sâu đậm của vợ chồng anh Nghĩa đối với những giá trị văn hóa truyền thống. Bởi để có được một bộ sưu tập như hôm nay, không đơn giản chỉ là có điều kiện tìm mua, mà còn đòi hỏi thời gian, kiến thức, sự nhẫn nại và khả năng nhận diện giá trị của từng món đồ.

Niềm vui của anh Nghĩa như được nhân đôi, bởi tháng 12.2023, anh được Trung tâm UNESCO nghiên cứu và bảo tồn cổ vật Việt Nam kết nạp hội viên. Tháng 7.2024, Thành đoàn Bạc Liêu, tỉnh Bạc Liêu (cũ) thành lập mô hình "Bảo tồn gốm Nam bộ", anh cũng là thành viên.

Nhiều năm qua, anh Nghĩa còn tham gia trưng bày, triển lãm gốm Nam bộ được tổ chức ở các tỉnh như An Giang, Cà Mau, Bà Rịa - Vũng Tàu (cũ) và thành phố Cần Thơ. Qua đó, góp phần tạo thêm không gian để những giá trị văn hóa từ các hiện vật gốm xưa được giới thiệu, lan tỏa đến cộng đồng.

Hơn chục năm miệt mài góp nhặt, bộ sưu tập gốm của vợ chồng anh Nghĩa đã trở thành một "kho ký ức" đặc biệt với hàng chục ngàn hiện vật. Mỗi món đồ có một hình dáng, một hoa văn, một tuổi đời và một câu chuyện khác nhau. Mỗi món có giá trị từ vài triệu, đến cả trăm triệu đồng. Toàn bộ số tiền mua gốm do vợ chồng anh Nghĩa tích cóp, từ việc từng mở quán bán cà phê đến tiền cho thuê nhà trọ và kể cả dòng tiền được cha mẹ cho.

Theo anh Nghĩa, từ bộ sưu tập hiện có, ước mơ của vợ chồng anh là thành lập bảo tàng tư nhân để trưng bày; đồng thời kết hợp mở quán cà phê, với mong muốn tạo một không gian văn hóa để người dân, du khách, học sinh, sinh viên tham quan, trải nghiệm. Để những chiếc bình, chiếc lu, từng mảnh men gốm cũ, sẽ góp phần lưu giữ một phần hồn quê của vùng đất phương Nam.