"Em muốn cuộc sống trở lại như xưa"
Lời nguyện ước của N.T.H. như lọt thỏm giữa bốn bề rừng núi. Với cô bé người Tày vừa lên lớp 4, năm 2023 đã để lại quá nhiều kỷ niệm buồn. "Buổi tối hôm trước, em và bố vẫn chơi đùa, trò chuyện như mọi khi. Nhưng ngay sáng hôm sau, khi ông bà nội đưa em sang nhà bác để dự sinh nhật, mẹ em bỗng gọi điện nói tất cả về nhà gấp. Bố em đã đột ngột qua đời khi mới ngoài 30 tuổi", T.H. bỏ lửng câu chuyện.
Tang lễ của người cha và cũng là trụ cột gia đình vừa khép lại ít ngày, người mẹ đột ngột đưa em gái H. rời khỏi nhà. Đến nay đã vài năm trôi qua, nhưng cả hai gia đình nội ngoại đều không biết là đi đâu. Mẹ của H. cũng chưa từng liên lạc về gia đình. Và tất nhiên, hai chị em cũng chẳng thể gặp lại.
Mất cha rồi thiếu mẹ, H. lớn lên trong tình thương và bàn tay tảo tần của ông bà nội. Mỗi ngày, ông bà lại thay nhau đưa đón cháu gái tới trường. Mái tóc ngày càng bạc của ông, chiếc lưng dần còng xuống của bà khiến cô bé buộc phải trưởng thành hơn bạn bè đồng trang lứa. H. đã có thể tự tay nấu những bữa cơm đơn giản để đỡ đần ông bà nay đã tuổi cao, sức yếu. Nhưng với em, món ăn ngon nhất vẫn là sườn xào chua ngọt của bà nội. Và bữa cơm đầm ấm nhất là khi cả đại gia đình còn bên nhau.
Năm 2025, một cơn lũ lớn quét qua xã Minh Tâm (tỉnh Cao Bằng). Hàng loạt mái nhà cấp 4 nằm gần một công trình thủy điện tư nhân trên địa bàn xã bị ngập tới nóc. May mắn thay, H. và ông bà nội vẫn còn nơi trú ngụ, nhờ người cha tảo tần của em sinh thời đã dốc sức xây một căn nhà gạch hai tầng nho nhỏ bên bờ sông.
Đến nay, do một số vướng mắc về chính sách tái định cư, chỉ còn duy nhất ba người của gia đình T.H. còn ở lại khu vực cạnh bờ sông, tiềm ẩn nguy cơ sạt lở mỗi ngày nêu trên. Mọi sinh hoạt cơ bản đều diễn ra ở tầng 2 căn nhà rộng vỏn vẹn 20m2. Mọi đồ đạc ở tầng một đều đã bị hư hại nặng, chỉ còn đó chiếc bếp củi ở góc nhà, nơi H. và bà nội hằng ngày nấu những món ăn đạm bạc cho gia đình nhỏ.
Cô học trò Trường tiểu học Trương Lương (xã Minh Tâm) rất thích hai môn toán và mỹ thuật. Năm ngoái, N.T.H. đã xuất sắc giành giải cao trong kỳ thi học sinh giỏi môn toán cấp xã. Với em, việc đi học mỗi ngày không chỉ là tìm kiếm tri thức mới hay niềm vui cùng bạn bè, mà còn là con đường duy nhất để em nuôi dưỡng ước mơ: lớn lên có học vấn, đủ sức chăm sóc, phụng dưỡng ông bà nội.
Nghĩa tình cô trò nơi rẻo cao
Biết được hoàn cảnh gia đình của cô bé ham học, các thầy, cô giáo ở ngôi trường nhỏ bên triền núi Trương Lương luôn dành cho em những tình cảm thân thương nhất. Trong gian khó, cô giáo mỹ thuật Phan Thị Lệ không biết từ lúc nào đã trở thành người thân của T.H.
"Minh Tâm là một trong những xã vùng cao khó khăn của tỉnh, với 100% học sinh là người dân tộc thiểu số. Nhiều em thuộc hộ nghèo, bố mẹ đi làm ăn xa, ít có thời gian quan tâm đến việc học của con. Mỗi khi có mưa lũ, đường sá thường bị sạt lở, chia cắt việc tới trường của cả cô và trò", cô giáo sinh năm 1972 chia sẻ.
Nhắc tới T.H. bản thân cô Lệ không khỏi xúc động. Đối với cô, dù điều kiện còn nhiều thiếu thốn, nhưng H. luôn tỏ ra say mê với mỗi tiết học mỹ thuật trên lớp. Ngoài giờ, H. thường cùng cô tìm kiếm những thứ sẵn có như lá cây, sỏi đá, đất sét... để làm học cụ.
Cùng là người dân tộc Tày, nên cô giáo Lệ hiểu rõ nếp ăn ở, sinh hoạt của gia đình H. Thỉnh thoảng, cô giáo lại bớt thời gian cá nhân để giảng giải thêm kiến thức cho cô học trò yêu thích mỹ thuật, qua thăm và động viên gia đình nhỏ ngụ bên bờ sông xanh. Đôi lúc thấy H. lủi thủi một mình, cô Lệ lại đưa em về nhà sau giờ học, dù nhà cô trò ở hai hướng hoàn toàn ngược nhau.
Nhờ sự tận tâm của cô giáo vùng cao, H. và nhiều học sinh có hoàn cảnh khó khăn ở địa phương đã không còn bỏ học, trái lại còn tỏ ra hào hứng, say mê với nhiều môn học khác nhau. Một số em còn đạt giải cao ở các cuộc thi vẽ tranh cấp tỉnh, cấp quốc gia.
Đặc biệt, nhà trường còn có một học sinh hoàn cảnh khó khăn giành giải Ba của cuộc thi vẽ tranh "Thế giới muôn màu" do Quỹ Bảo trợ Trẻ em Việt Nam phối hợp Bộ Giáo dục và Đào tạo tổ chức. Bức tranh của bạn nhỏ nói trên đã thể hiện ước mơ thay căn nhà vách nứa bằng một ngôi nhà ước mơ khang trang, rực rỡ.
Điều tuyệt vời nhất là học trò ngày càng tự tin
Gặp cô giáo Phan Thị Lệ ở nơi xưa kia vẫn được gọi là Lũng Phạ (Lũng Trời), chúng tôi không khỏi bất ngờ với việc ứng dụng công nghệ trực quan là học liệu số mà cô và các đồng nghiệp đang áp dụng nhằm giúp học sinh dân tộc thiểu số bớt rụt rè, năng động hơn trong phát biểu trên lớp.
Không những vậy, cô còn bước đầu tìm hiểu và ứng dụng công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) như một công cụ hỗ trợ tham khảo ý tưởng tổ chức hoạt động, thiết kế câu hỏi, bài tập phân hóa theo mức độ năng lực của học sinh. Mọi gợi ý từ AI luôn được cô Lệ kiểm chứng lại thông qua chuẩn kiến thức kỹ năng môn mỹ thuật của chương trình giáo dục phổ thông cũng như thực tế tâm lý học sinh trước khi đưa vào lớp học.
Năm học 2025-2026, nhà trường đã duy trì 100% học sinh lên lớp, 100% học sinh lớp 5 hoàn thành chương trình tiểu học. Nhưng đối với cá nhân cô giáo Lệ, điều tuyệt vời nhất là những học trò nhỏ ngày càng tự tin, hào hứng hơn khi tới trường.
"Nghề giáo nơi vùng sâu, vùng xa chưa bao giờ là dễ dàng. Nhưng mỗi khi nhìn thấy nụ cười và sự tiến bộ mỗi ngày của học sinh, chúng tôi lại như được tiếp thêm một nguồn năng lượng dồi dào để yên tâm cống hiến. Tôi chỉ mong nhà trường được quan tâm, đầu tư thêm cơ sở vật chất, thiết bị dạy học công nghệ và đường truyền Internet ổn định để các em có thêm điều kiện học tập, thu hẹp khoảng cách với bạn bè đồng trang lứa ở những vùng khác. Tôi tin rằng, với tinh thần 'tất cả vì học sinh thân yêu', sự kiên trì chuyển đổi từ những điều nhỏ nhất sẽ góp phần mang lại những chuyển biến lớn cho giáo dục vùng cao", cô Phan Thị Lệ bộc bạch.
Cô Lệ là một trong 34 giáo viên tiêu biểu sẽ được tuyên dương trong chương trình "Chia sẻ cùng thầy cô" năm 2026, do Trung ương Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam phối hợp Bộ Giáo dục và Đào tạo, Tập đoàn Thiên Long tổ chức vào cuối tháng 11 tới đây tại Thủ đô Hà Nội.
Chương trình “Chia sẻ cùng thầy cô” được tổ chức lần đầu tiên vào năm 2015, đã tuyên dương 64 thầy, cô giáo cắm bản dạy học ở các điểm trường lẻ tại huyện nghèo theo Nghị quyết 30a của Chính phủ. Sau 11 năm tổ chức, chương trình đã tuyên dương 656 giáo viên tiêu biểu, xuất sắc và triển khai 34 hành trình chia sẻ với thầy, cô giáo trên khắp mọi miền đất nước.
LINH PHAN