Cá linh non, cá bống trứng bán chạy mùa nước nổi: Có lo tận diệt?

Mùa nước nổi từng được xem là mùa “săn” sản vật tự nhiên của nhiều người dân ĐBSCL. Khi nước từ thượng nguồn đổ về, các loài cá đồng theo dòng chảy tràn vào ruộng, kênh rạch, mang theo nguồn sinh kế cho cư dân vùng lũ.

Trong đó, cá linh non, cá rô bí (cá rô non) hay cá bống trứng… là những sản vật được nhiều người ưa chuộng. Nhu cầu thị trường khiến những loại cá này có thời điểm được bán với giá khá cao.

Tuy vậy, nguồn lợi thủy sản mùa nước nổi những năm gần đây không còn dồi dào như trước. Bên cạnh tác động của biến đổi khí hậu, việc khai thác quá mức, sử dụng các phương thức đánh bắt tận diệt trong những năm trước cũng khiến cá tôm tự nhiên ngày càng suy giảm.

Tại xã Thường Phước (tỉnh Đồng Tháp), một trong những địa bàn đón mùa nước nổi sớm, người dân đang tìm cách thay đổi phương thức khai thác.

Ông Lưu Văn An, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Thường Phước, cho biết những năm gần đây, khi sản vật mùa nước nổi ngày càng ít, người dân địa phương cũng chủ động thích nghi để bảo vệ nguồn lợi.

Một trong những cách làm được áp dụng là sử dụng các loại dụng cụ đánh bắt có tính chọn lọc. Chẳng hạn, một số hộ tự chế lồng lược (loại lưới thưa) để khi đánh bắt có thể giữ lại những con cá đạt kích thước, đồng thời thả cá nhỏ trở lại đồng lũ.

Theo ông An, từ những phương thức khai thác trước đây, người dân từng bước cải tiến dụng cụ, hạn chế bắt cá, tôm nhỏ và tránh các hình thức đánh bắt tận diệt. Mục tiêu không chỉ là có sản vật trong một mùa nước nổi mà còn duy trì nguồn lợi cho những mùa sau.

Theo lãnh đạo xã Thường Phước, mùa nước nổi không chỉ mang phù sa và nguồn lợi thủy sản mà còn mở ra cơ hội phát triển sinh kế khác cho người dân.

Địa phương đang tận dụng đặc trưng vùng đầu nguồn, vùng biên để phát triển các hoạt động trải nghiệm, đưa du khách đến tìm hiểu đời sống, sản vật và cách người dân mưu sinh trong mùa lũ.

Khi đó, mùa nước nổi không chỉ là mùa đánh bắt mà còn có thể trở thành mùa làm du lịch, tạo thêm việc làm, thu nhập và quảng bá hình ảnh địa phương.

Cách tiếp cận này cũng đang được áp dụng ở nhiều mô hình trữ cá tại Đồng Tháp, nơi người dân thay vì khai thác ngay khi nước về đã chủ động giữ cá trong ruộng để thu hoạch khi cá lớn.

Trữ cá giữa mùa lũ, người miền Tây vừa giữ nguồn lợi vừa làm du lịch

Tại xã Phú Cường (tỉnh Đồng Tháp), mô hình trữ cá đồng trong mùa lũ được triển khai trên diện tích hàng trăm ha, vừa tạo sinh kế cho người dân vừa góp phần phục hồi nguồn lợi thủy sản.

Ông Nguyễn Tuấn Khanh, một hộ dân tham gia dự án trữ cá đồng trong ruộng mùa lũ tại xã Phú Cường cho biết, trước đây khi nước lên, người dân thường tranh thủ đánh bắt bằng nhiều hình thức, cá lớn cá nhỏ đều bị khai thác.

Theo ông Khanh, trước đây khi nước lên, người dân tự do tranh nhau cắm câu, giăng lưới, cá lớn cá bé gì cũng bắt. Thế nhưng, từ khi tham gia mô hình trữ cá, bà con trong tổ tuân thủ quy định, không đánh bắt tận diệt.

Theo ông Khanh, việc giữ nước, giữ cá còn giúp hệ sinh thái trên đồng ruộng được cải thiện. Sau vụ lúa, đất có thời gian nghỉ, tiếp nhận phù sa và nguồn lợi tự nhiên. Một số hộ dân còn kết hợp làm du lịch trải nghiệm mùa nước nổi, đón khách câu cá, dỡ chà, qua đó có thêm nguồn thu.

Hay như một mô hình khác được triển khai tại Hợp tác xã (HTX) sản xuất nông nghiệp sinh thái Quyết Tiến (xã Phú Thọ, tỉnh Đồng Tháp).

Trước mùa nước nổi ít nhất một tháng, 24 thành viên HTX ươm dưỡng các loại cá giống như trắm cỏ, tai tượng, mè vinh, mè hoa, cá chép... tại hệ thống mương gần ruộng.

Đến tháng 7 âm lịch, sau khi thu hoạch vụ lúa hè thu, HTX đăng lưới cánh đồng rộng 18,3ha để dẫn dụ cá tự nhiên vào. Khi nước dâng, HTX mở cống, đón luồng cá từ sông theo dòng nước tràn vào đồng.

Cá được ươm từ trước cũng được đưa ra ruộng. Từ giữa đến cuối tháng 8 và tháng 9 âm lịch, khi cá đã lớn, HTX tổ chức thu hoạch từng đợt.

Ông Nguyễn Minh Tuấn, Giám đốc HTX Quyết Tiến thông tin, với cá tự nhiên, đầu mùa lũ thường là thời điểm cá mang trứng, chuẩn bị sinh sản nên HTX hạn chế đánh bắt. Đến giữa mùa nước, khi nước rút dần cũng là lúc cá hoàn tất quá trình sinh sản, người dân mới bắt đầu khai thác để sử dụng.

Điểm đáng chú ý là quá trình khai thác không sử dụng kích điện, hóa chất hay lưới mắt nhỏ để bắt cá non. Những loài cá quý hiếm như cá rô biển, cá he đuôi đỏ, cá vồ cờ... nếu dính lưới sẽ được thả trở lại mương ươm để bảo tồn nguồn giống.

Theo ông Tuấn, mô hình này hướng đến việc khai thác nguồn lợi tự nhiên nhưng không làm cạn kiệt nguồn lợi.

“Mô hình trữ cá kết hợp du lịch trải nghiệm đã giải quyết bài toán thời gian nhàn rỗi của nông dân trong mùa nước nổi, mang lại nhiều nguồn thu trên cùng một diện tích mặt nước”, ông Tuấn nói.

Tại Khu du lịch Tràm Chim, thuộc Vườn Quốc gia Tràm Chim, các hoạt động trải nghiệm mùa lũ cũng được tổ chức theo hướng hạn chế tác động đến hệ sinh thái.

Ông Phạm Đức Hòa, Giám đốc Khu du lịch Tràm Chim, cho biết du khách hiện có thể tham gia một số hoạt động gắn với đời sống mùa nước nổi như giăng lưới, giăng câu và bắt chuột.

Riêng hoạt động bắt chuột thường diễn ra trong khoảng tháng 9-11 hằng năm. Theo ông Hòa, quá trình tổ chức trải nghiệm có tính đến việc bảo vệ hệ sinh thái.

Đối với các loài động vật du khách bắt được, khu du lịch phân loại và theo dõi. Những loài thuộc nhóm được phép thu hoạch có thể được giữ lại để chế biến phục vụ du khách.

Ngược lại, những cá thể không thuộc nhóm được thu hoạch sẽ được vận động đưa trở lại môi trường tự nhiên ngay trong quá trình trải nghiệm.

Theo ông Hòa, cách làm này nhằm tạo trải nghiệm thực tế cho du khách nhưng đồng thời hạn chế tác động đến quần thể các loài động vật, góp phần bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên tại Tràm Chim.

Đây cũng là cách để những sản vật đặc trưng như cá linh non, cá bống trứng và các loài cá đồng khác tiếp tục hiện diện trong đời sống miền Tây, không chỉ trong một mùa nước nổi mà ở những mùa nước về sau.