Tuần trước, UBND phường Từ Liêm và Công ty TNHH MTV Môi trường đô thị Hà Nội thu gom khoảng 300 tấn rác quần áo cũ tại khu vực dự án đường nối Phạm Hùng - Lê Đức Thọ. Cơ quan chức năng xác định số rác này do một cá nhân thu gom để làm từ thiện trong nhiều năm, bỏ lại phần không sử dụng.
Vụ việc phản ánh thực trạng rác thải từ quần áo quyên góp hiện nay. Bà Cao Hải Yến, đại diện đơn vị từ thiện E2K, kể lại câu chuyện cách đây vài năm, quần áo từ thiện được quyên góp sau lũ bị vứt bỏ tại một số khu vực miền Trung do không phù hợp nhu cầu người nhận. "Đây là sự lãng phí lớn", bà nói, đồng thời cho rằng việc tặng đồ cần "đúng nơi, đúng nhu cầu".
"Một tổ chức, cá nhân có trách nhiệm sẽ tìm hiểu phong tục văn hóa, nhu cầu vùng dự kiến tặng quần áo cũ", bà nói thêm.
Đồng quan điểm, ông Nguyễn Trung Nghĩa, Tổng giám đốc REshare (đơn vị chuyên thu gom, xử lý rác thời trang) cho rằng nhiều người có thói quen gom đồ cũ như một cách "dọn rác" tủ đồ cho nhanh và tiện, thay vì gửi những món đồ người khác còn dùng được.
Chưa kể, theo ông, nhiều nơi nhận đồ không minh bạch tiêu chuẩn đầu vào, cách thức cho, tặng. Khi lượng quần áo không thể sử dụng vượt quá khả năng xử lý, với cách làm không rõ ràng, họ có thể đổ bỏ số tồn đọng, gây áp lực lên môi trường.
Thực tế, với hoạt động thu gom nói chung, lượng quần áo cũ trở thành rác khá lớn. Mỗi ngày, REshare nhận 1,5 tấn quần áo thải bỏ, trong đó tỷ lệ đồ không thể mặc được chiếm tới gần một nửa. Ông Nghĩa cho biết tỷ lệ quần áo cũ bỏ đi họ nhận ở mức cao, do công ty không ràng buộc tiêu chí nhận đồ (chấp nhận đồ tái chế, tiêu hủy), hướng tới xử lý rác thời trang đến khâu cuối cùng.
Ở các đơn vị quy mô nhỏ, tỷ lệ này thấp hơn nhờ đưa ra một số tiêu chí khi tiếp nhận quần áo cũ làm từ thiện. Chẳng hạn, tổ chức môi trường Green Life thu gom quần áo cũ vào hai ngày mỗi tháng tại Hà Nội và TP HCM, kèm yêu cầu tiêu chí cho từng đợt. Đơn vị từ thiện E2K đặt tiêu chí nhận đơn giản là "mặc được", không nhận đồ lót, quần áo rách, và trái mùa.
Quần áo cũ được thu gom để vận chuyển lên bãi rác Nam Sơn. Ảnh: Việt An
GS Rajkishore Nayak, ngành Quản trị doanh nghiệp thời trang, Đại học RMIT Việt Nam, cho rằng rác quần áo đang trở thành gánh nặng môi trường toàn cầu. Báo cáo của Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) cho thấy, thời trang là ngành ô nhiễm thứ hai trên thế giới, sau công nghiệp dầu mỏ, thải 92 triệu tấn rác trên toàn cầu. Tính trung bình, mỗi giây lại có một xe tải chất đầy quần áo cũ được đốt bỏ hoặc chôn lấp. Trong khi đó, quần áo mất hàng thập kỷ để phân hủy và phát thải khí nhà kính.
Còn tại Việt Nam, công ty thu gom, xử lý rác thời trang REshare ước tính riêng TP HCM, lượng đồ thải bỏ có thể đạt 13.000 tấn một năm.
Khi đồ quyên góp trở thành phế thải, khâu phân loại và xử lý cũng "tốn" không ít nguồn lực. Sau thu gom, một gói quần áo cũ sẽ trải qua các khâu phân loại, chia theo mục đích sử dụng (bán, tặng, tái chế), nhằm giảm thiểu rác thời trang.
Trong đó, phân loại là khâu tiêu tốn nhân lực và thời gian nhất. REshare bố trí không gian 500 m2 và cắt cử 6 nhân sự toàn thời gian cho riêng khâu này. Nhận 4-5 tấn quần áo cũ mỗi đợt thu gom tại Hà Nội, Green Life cũng cần tới 10 cộng tác viên phân loại trong 5 ngày.
Sau sàng lọc, quần áo cũ được phân tầng xử lý. Green Life tích hợp hoạt động bán hàng, tạo nguồn thu, sẽ ưu tiên phân loại để bán, thường mang tính xu hướng (trend), hợp sở thích số đông.
Ở tầng xử lý thứ hai, các dòng thời trang phổ thông, cơ bản được tặng lại các tổ chức từ thiện uy tín, như E2K. Hướng tới xử lý rác thời trang đến cuối vòng đời, REshare tái chế đồ không mặc được thành gạch hoặc túi. Đồ không thể tái chế sẽ được gửi tới đối tác Insee Ecocycle đốt rác thu nhiệt trong lò nung xi măng.
Hoạt động phân loại tại kho của REshare, TP HCM. Ảnh: REshare
Để giảm thiểu nguy cơ quần áo cũ thành "rác", GS Rajkishore Nayak cho rằng trách nhiệm ở cả bên thu gom, từ thiện lẫn người quyên góp. Trong đó, đơn vị thu gom phải thiết lập các tiêu chuẩn tiếp nhận minh bạch, chỉ thu gom lượng quần áo thải bỏ trong khả năng xử lý thực tế, đồng thời đánh giá kỹ lưỡng các tổ chức tiếp nhận. Còn tổ chức từ thiện cần tìm hiểu rõ nhu cầu thực tế của cộng đồng.
Trách nhiệm về rác quần áo cũ cũng cần được chia sẻ từ doanh nghiệp thời trang, theo chuyên gia RMIT. Tại châu Âu, hãng thời trang có trách nhiệm thu gom, tái chế quần áo cũ từ người dân sau thải bỏ. Từ tháng 7, EU cũng cấm các hãng thời trang lớn tiêu hủy quần áo, giày dép tồn kho, nhằm ngăn chặn lãng phí và bảo vệ môi trường.
Tại Việt Nam, quần áo cũ chưa nằm trong danh mục bắt buộc thu hồi và tái chế trong trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). GS Rajkishore cho rằng, cơ quan chức năng có thể cân nhắc áp dụng chính sách này đối với các đơn vị kinh doanh trong nước. Chính sách cũng cần khuyến khích các hãng thời trang tăng độ bền sợi vải, kiểm soát sản lượng để giảm hàng tồn kho.
Thủy Trương