Lái xe hơn một giờ đồng hồ qua những dải đất cằn cỗi ở tỉnh Cam Túc, miền Tây Trung Quốc, tầm mắt người đi đường chỉ thấy bạt ngàn những cánh quạt gió sừng sững quay đều tít tắp đến tận chân trời. Tại thành phố Tửu Tuyền nằm ngay rìa sa mạc Gobi, một cụm trang trại điện gió khổng lồ với công suất hơn 20 GW đã mọc lên suốt hai thập kỷ qua. Lượng điện này đủ thắp sáng cho khoảng 20 triệu hộ gia đình.
Thế nhưng, nghịch lý nằm ở chỗ các nhà máy tiêu thụ lớn lẫn khu dân cư đông đúc lại nằm cách đó hàng nghìn cây số. Hàng năm, lượng điện làm ra ngày một nhiều, nhưng số điện không thể dùng hết cũng tăng theo cấp số nhân. Giờ đây, bài toán nan giải ấy đang mở ra cơ hội kinh doanh hiếm có cho cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI).
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Trung Quốc đã xây dựng hệ thống điện gió và điện mặt trời với quy mô khổng lồ (Ảnh: Bloomberg).
Điện sạch bạt ngàn và bài toán "thừa mà thiếu"
Chuyển đổi xanh đã giúp Trung Quốc bổ sung nguồn cung năng lượng với tốc độ chưa từng có. Tuy nhiên, việc sản xuất ồ ạt điện gió và điện mặt trời tại các vùng xa xôi đã tạo ra một điểm nghẽn lớn: đường dây quá tải, làm ra điện mà không truyền tải đi hết.
Theo số liệu ghi nhận, khoảng 9% sản lượng điện gió và điện mặt trời đã bị cắt giảm công suất trong nửa đầu năm, đồng nghĩa với việc bị bỏ phí vì lưới điện không gánh nổi hoặc nhu cầu tại chỗ chưa đủ.
Báo cáo từ Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí sạch (CREA) chỉ ra rằng, nếu tận dụng triệt để lượng công suất bị lãng phí này, Trung Quốc có thể tạo thêm tới 401 terawatt giờ (TWh) điện chỉ trong 6 tháng đầu năm. Con số này xấp xỉ tổng sản lượng điện cả năm của Tây Ban Nha và Philippines gộp lại.
Ông Zhao Li, Giám đốc hoạch định tại đơn vị Quảng Đông thuộc Tập đoàn Lưới điện Phương Nam Trung Quốc, nhấn mạnh, đưa năng lượng tái tạo vào lưới điện là nhiệm vụ có ý nghĩa tối quan trọng. Năng lượng mới có đặc tính gián đoạn và biến động. Chính điều đó khiến việc tích hợp vào lưới điện trở thành thách thức trọng tâm.
Tua-bin gió và pin mặt trời hiện chiếm gần một nửa tổng công suất đặt của Trung Quốc nhưng mới đóng góp khoảng một phần tư sản lượng thực tế. Do nguồn phát phụ thuộc hoàn toàn vào nắng và gió, việc giữ ổn định tần số điện áp trên lưới đòi hỏi những khoản đầu tư khổng lồ vào hạ tầng truyền tải và tích trữ.
"Cứu tinh" cho các cỗ máy ngốn điện AI
Trong khi nhiều quốc gia phương Tây đau đầu vì hóa đơn tiền điện leo thang và vấp phải sự phản đối từ người dân khi mở rộng trung tâm dữ liệu, Trung Quốc lại tìm thấy lối thoát nhờ chính nguồn điện dư thừa này.
Các trung tâm dữ liệu phục vụ đào tạo mô hình ngôn ngữ lớn và thuật toán AI vốn là những cỗ máy tiêu thụ điện năng không biết mệt mỏi. Thay vì chật vật tìm cách kéo điện từ miền Tây về các đô thị sầm uất ven biển, Trung Quốc đang đảo ngược dòng chảy, đưa máy chủ đến thẳng nơi phát điện.
Theo dự báo từ BloombergNEF, các địa phương dồi dào năng lượng như Cam Túc hay Nội Mông sẽ trở thành những cứ điểm điện toán hàng đầu vào năm 2028. Lợi thế giá điện rẻ nhờ nguồn cung sạch tại chỗ là chìa khóa giúp Trung Quốc dự kiến tăng gấp đôi công suất trung tâm dữ liệu trong 5 năm tới.
Thậm chí, dòng điện xanh dồi dào còn mở đường cho việc xuất khẩu năng lực điện toán. Thành phố ven biển Sán Đầu thuộc tỉnh Quảng Đông là một ví dụ điển hình khi tận dụng đường cáp quang kết nối thẳng sang Singapore để cung cấp dịch vụ dữ liệu với chi phí cực kỳ cạnh tranh.
Bà Michal Meidan, Trưởng bộ phận nghiên cứu năng lượng Trung Quốc tại Viện Nghiên cứu Năng lượng Oxford, đánh giá: “Trung Quốc không hề đi chậm. Nước này đang đi rất nhanh, thậm chí cực kỳ nhanh”.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Trung Quốc đang nhanh chóng xây dựng các trung tâm dữ liệu tại những khu vực nông thôn giàu năng lượng (Ảnh: AFR).
Cuộc đại tu hạ tầng 3.900 tỷ USD
Dù lợi thế kinh tế rất rõ ràng, việc kết nối hoàn chỉnh nguồn điện phân tán vào cỗ máy kinh tế vẫn là chặng đường dài hơi. BloombergNEF ước tính nước này sẽ phải rót tới 3.900 tỷ USD vào lưới điện cho đến năm 2049, mức đầu tư cao hơn khoảng 25% so với toàn bộ châu Âu hoặc Mỹ cộng lại.
Để nguồn điện sạch không bị bỏ phí, hệ thống "sạc dự phòng khổng lồ" gồm pin lưu trữ và thủy điện tích năng đang được tăng tốc lắp đặt. Tính đến cuối năm 2025, tổng công suất lưu trữ bằng pin của Trung Quốc đã chạm mốc 144 GW, vượt qua tổng công suất của toàn bộ phần còn lại trên thế giới.
Tại tỉnh Giang Tô, kỹ sư Ma Kui đang ngày ngày điều hành trạm lưu trữ pin 100 MW của Tập đoàn Concord New Energy. Khi cánh quạt điện gió quanh vùng quay hết công suất vào thời điểm thấp điểm tiêu thụ, ông chỉ đạo sạc căng các khối pin, sau đó xả ngược lại vào lưới khi đêm xuống lúc nhu cầu sinh hoạt tăng cao.
“Hệ thống lưu trữ về cơ bản giống như một cục sạc dự phòng cho lưới điện”, ông Ma giải thích. Dẫu vậy, ông Ma cho biết việc sạc hay xả lúc nào hiện vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào mệnh lệnh điều độ của cơ quan điện lực chứ chưa thể tự do vận hành theo giá thị trường hàng ngày.
Bên cạnh hạ tầng cứng, rào cản lớn nhất nằm ở cơ chế mua bán điện. Trung Quốc đang từng bước thí điểm thị trường giao ngay để các bên linh hoạt mua bán theo giờ, thay vì trói chân vào các hợp đồng dài hạn của nhà máy điện than truyền thống. Giao dịch ngắn hạn đã tăng từ 4% trong năm 2025 lên 12% vào nửa đầu năm nay.
Theo Phó giáo sư Michael Davidson tại Đại học California ở San Diego, việc linh hoạt hóa vận hành các đường dây truyền tải là chìa khóa then chốt để giảm lượng điện bị lãng phí và tối ưu nguồn năng lượng tái tạo.
Bắc Kinh đã đặt mục tiêu thiết lập một thị trường điện thống nhất toàn quốc vào năm 2030. Tuy nhiên, như bà Belinda Schäpe tại tổ chức CREA nhận định, định hướng dài hạn rất rõ ràng, nhưng việc thay đổi các cơ chế khuyến khích và xóa bỏ cách vận hành cũ vẫn là một bài toán đòi hỏi nhiều nỗ lực thực thi.