Vì vậy, một trong những nội dung quan trọng được đề cập tại dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được Bộ Y tế trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, là việc cải cách phương thức quản lý và cơ chế kiểm tra thực phẩm trên thị trường.
Bộ Y tế cho biết, sau 16 năm thực thi, Luật An toàn thực phẩm năm 2010 đã bộc lộ những hạn chế trước những yêu cầu mới của thực tiễn như mô hình tổ chức quản lý an toàn thực phẩm còn phân tán giữa các bộ, ngành, nhiều cơ chế hậu kiểm vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế khi luật chưa quy định đầy đủ về truy xuất nguồn gốc thực phẩm.
Luật chưa quy định doanh nghiệp bắt buộc phải đáp ứng quy định về áp dụng các hệ thống quản lý an toàn thực phẩm tiên tiến trong sản xuất (HACCP) đối với các cơ sở sản xuất thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm cho chế độ ăn đặc biệt; sản xuất dinh dưỡng dùng cho trẻ đến 36 tháng tuổi, thực phẩm bổ sung. Đồng thời, Luật cũng chưa quy định tổ chức, cá nhân đứng tên công bố sản phẩm là tổ chức, cá nhân kinh doanh, sản xuất thực phẩm và phải chịu trách nhiệm đến cùng về an toàn, chất lượng sản phẩm thực phẩm khi được lưu thông trên thị trường.
Chính vì vậy, việc xây dựng Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) là rất cần thiết nhằm giải quyết kịp thời các hạn chế, vướng mắc, bất cập nêu trên, nhất là đề cao trách nhiệm của cơ quan quản lý, doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh thực phẩm; nâng cao hiệu quả bảo đảm an toàn và chất lượng sản phẩm thực phẩm khi đưa ra thị trường tiêu thụ.
Theo Bộ Y tế, với mục tiêu đổi mới phương thức quản lý sản phẩm gắn với thực phẩm được giám sát, kiểm tra trong toàn bộ vòng đời nhằm bảo đảm an toàn thực phẩm cho người sử dụng, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đã sửa đổi về phương thức quản lý phù hợp cho từng nhóm thực phẩm theo nguyên tắc phân loại thực phẩm như: Thực hiện các biện pháp quản lý đối với các loại thực phẩm theo hướng các thực phẩm đều được kiểm tra, giám sát trong quá trình lưu thông trên thị trường. Trong đó, một số nhóm thực phẩm sẽ phải thực hiện đăng ký bản công bố sản phẩm, hoặc công bố tiêu chuẩn áp dụng trước khi lưu hành và triển khai các biện pháp kiểm tra đối với thực phẩm trong quá trình lưu thông.
Cụ thể, theo quy định hầu hết sản phẩm công bố tiêu chuẩn sản phẩm - đây là hình thức tự công bố và thực hiện hậu kiểm trên thị trường. Ngay sau khi nộp hồ sơ công bố tiêu chuẩn sản phẩm theo đúng quy định, tổ chức, cá nhân được quyền sản xuất, kinh doanh sản phẩm đó. Hiện nay, chỉ có một nhóm nhỏ sản phẩm có tính chất đặc thù, có khuyến cáo sức khỏe cộng đồng, có kỹ thuật sản xuất phức tạp hoặc sử dụng cho nhóm đối tượng dễ bị tổn thương (trẻ em, người già, phụ nữ có thai, người bệnh...) cần đăng ký công bố sản phẩm.
Đáng chú ý, dự thảo Luật đã xây dựng theo hướng hạn chế phát sinh nhóm sản phẩm so với quy định trước đây để tránh việc xáo trộn trong quá trình thực thi của doanh nghiệp. Các nhóm sản phẩm tại dự thảo Luật không có nhiều sự thay đổi so với nhóm sản phẩm phải đăng ký bản công bố theo quy định tại Nghị định 15/2018/NĐ-CP. Việc xây dựng các nhóm sản phẩm đăng ký công bố cũng căn cứ và phù hợp thông lệ quốc tế. Còn lại, các sản phẩm không tiêu chuẩn hóa, có vòng đời ngắn như thực phẩm tươi sống, rau củ quả,.. thuộc hình thức miễn đăng ký bản công bố sản phẩm và miễn công bố sản phẩm phù hợp tình hình thực tiễn.
Để tránh gián đoạn trong hoạt động sản xuất và kinh doanh của doanh nghiệp, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đã quy định đối với các sản phẩm đã được phê duyệt theo pháp luật hiện hành vẫn tiếp tục sử dụng giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố sản phẩm đã được cấp và bản tự công bố sản phẩm và duy trì hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Trong giai đoạn chuyển tiếp, trong thời hạn tối đa 36 tháng kể từ ngày Luật này có hiệu lực, cơ sở có trách nhiệm hoàn thiện hồ sơ sản phẩm cập nhật hồ sơ trên hệ cơ sở dữ liệu chuyên ngành về an toàn thực phẩm để phục vụ hậu kiểm, lưu trữ tại cơ sở và cung cấp cho cơ quan có thẩm quyền khi có yêu cầu. Vì vậy, các sản phẩm đã phê duyệt theo pháp luật hiện hành không bị ảnh hưởng và không phát sinh chi phí cho doanh nghiệp.
Đối với kiểm tra, giám sát trên thị trường, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đã quy định một mục riêng về hậu kiểm, trong đó quy định đối tượng, nguyên tắc, biện pháp hậu kiểm cũng như trách nhiệm của đoàn kiểm tra, tần suất kiểm tra trên thị trường. Đồng thời, dự thảo Luật cũng đã quy định các biện pháp để tăng hiệu lực, hiệu quả việc thực thi pháp luật thông qua việc thu hồi giấy đăng ký bản công bố sản phẩm, gỡ bỏ hồ sơ công bố tiêu chuẩn sản phẩm, thu hồi giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm, thu hồi thực phẩm không bảo đảm an toàn; quy định các tổ chức thử nghiệm của nhà nước thực hiện việc lấy mẫu trên thị trường để cùng tham gia giám sát với cơ quan chức năng.
Bên cạnh đó, Luật cũng khuyến khích Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức chính trị-xã hội, hiệp hội ngành hàng, cộng đồng, nhân dân tham gia giám sát doanh nghiệp, cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm trên địa bàn mình quản lý.
Đánh giá về dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đang được trình tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan cho biết: Dự thảo Luật lần này đã tập trung vào các nhóm thay đổi lớn, gồm quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi; cắt giảm thủ tục hành chính; xây dựng hệ thống số hóa thông tin, dữ liệu; quản lý thực phẩm kinh doanh trên môi trường điện tử và xác định cơ quan đầu mối quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. Đáng chú ý, việc đăng ký, công bố sản phẩm sau 5 năm cũng nhằm cập nhật lịch sử tuân thủ, phục vụ công tác hậu kiểm.
Theo thiết kế của dự thảo, doanh nghiệp có thể thực hiện đăng ký tự động, gửi hồ sơ tự động để hình thành cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý. Dữ liệu này, không chỉ hỗ trợ cơ quan chức năng kiểm tra quy trình sản xuất mà còn có thể được công khai để người dân nhận biết những thực phẩm liên tục vi phạm, từ đó có biện pháp bảo vệ sức khỏe và hạn chế nguy cơ sử dụng sản phẩm không an toàn.
KHÁNH HUY