EVN tiếp tục ghi nhận mức lỗ trong nửa đầu năm 2024 sau hai năm liên tiếp lỗ 47.500 tỉ đồng - Ảnh: NAM TRẦN
Vậy EVN sẽ được định vị thế nào trong hệ thống điện Việt Nam và tập đoàn này liệu có tiếp tục giữ vai trò là trụ cột năng lượng, làm nhiệm vụ đảm bảo cung ứng điện trong cả trước mắt và dài hạn hay sớm xóa bỏ sự độc quyền ở một số khâu để thúc đẩy thị trường điện với nhiều thành phần tham gia?
Hai phương án cho lộ trình thị trường điện
Bộ Công Thương và Bộ Tài chính đang đồng thời trình Chính phủ các đề án liên quan đến tái cơ cấu ngành điện phục vụ phát triển thị trường điện cạnh tranh và tái cơ cấu EVN.
Điểm đáng chú ý là đề xuất phương án của hai bộ này đối với lộ trình tái cơ cấu EVN gắn với thị trường điện lại đang có sự “lệch pha” với những quan điểm khác nhau.
Bộ Công Thương muốn thực hiện ngay lộ trình tái cơ cấu ngành điện gắn với thị trường điện cạnh tranh khi đề xuất đến hết năm 2028 sẽ nghiên cứu xây dựng và thành lập Tổng công ty Phát điện Chiến lược quốc gia, được hình thành trên cơ sở hợp nhất chủ yếu là các nhà máy thủy điện chiến lược đa mục tiêu.
Giai đoạn từ 2029 - 2030 sẽ thực hiện việc tách bạch khâu phân phối điện với kinh doanh bán lẻ điện tại các tổng công ty điện lực thuộc EVN, hình thành các đơn vị bán lẻ mới với tư cách pháp nhân độc lập để tham gia thị trường bán lẻ điện cạnh tranh.
Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia (EVNNPT) sẽ tách ra khỏi EVN. Các nhà máy điện hạch toán phụ thuộc EVN cũng chuyển sang hạch toán độc lập để cổ phần hóa.
Trong khi đó, đề án do Bộ Tài chính đề xuất không chia tách mà xây dựng EVN trở thành tập đoàn kinh tế nhà nước mạnh, quy mô lớn, giữ vai trò nòng cốt đảm bảo cung ứng điện và an ninh năng lượng quốc gia, tiên phong trong dẫn dắt ngành điện, vào top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới.
Cụ thể, công ty mẹ - EVN sẽ do Nhà nước nắm giữ 100% vốn. Việc thực hiện tái cơ cấu EVN với từng khâu phát điện, truyền tải và phân phối, bán lẻ điện.
Trong đó, EVN nắm giữ 100% vốn tại Tổng công ty phát điện EVNGENCO1 và thực hiện giảm tỉ lệ vốn tại EVNGENCO 2, 3 còn trên 50% đến năm 2030.
EVNNPT hay các tổng công ty điện lực tiếp tục do EVN nắm giữ 100% vốn điều lệ. Tuy nhiên, các đơn vị này từng bước thực hiện tách bạch khâu phân phối và kinh doanh bán lẻ theo từng giai đoạn phát triển của thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, hạch toán độc lập sau năm 2030 và cổ phần hóa sau năm 2035.
Hệ thống truyền tải điện quốc gia - Ảnh: EVNNPT
Thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh
Trao đổi với Tuổi Trẻ, TS Nguyễn Huy Hoạch, chuyên gia năng lượng, cho rằng theo thông lệ quốc tế khi thực hiện thị trường điện cạnh tranh, sẽ phải tách bạch khâu truyền tải và phân phối, bán lẻ điện, độc lập với bên phát triển nguồn điện.
Việc tách bạch các khâu vừa mang lại những ưu điểm, nhược điểm song nhìn chung là có ý nghĩa lớn trong thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh minh bạch, bình đẳng và lành mạnh hơn. Đẩy nhanh tái cơ cấu thị trường điện và EVN cũng nhằm xóa bỏ bớt các khâu độc quyền đang tồn tại trên thị trường điện Việt Nam.
Đơn cử, khi tách bạch khâu truyền tải, các nhà đầu tư tư nhân, nước ngoài sẽ thấy rõ hơn sự minh bạch trong giá truyền tải và tháo gỡ những vướng mắc trong đấu nối lưới truyền tải. Từ đó, tạo cú hích cho đầu tư tư nhân vào các dự án điện khi nhờ các cơ chế đấu nối truyền tải minh bạch, công bằng hơn.
Việc EVNNPT chuyển về bộ ngành cũng sẽ tăng khả năng huy động vốn do không còn ràng buộc bởi tình hình tài chính của tập đoàn vốn không mấy khả quan. Đặc biệt khi nhu cầu đầu tư mạng lưới truyền tải lên tới gần 8 tỉ USD đến năm 2030.
Thêm nữa, EVN không còn chiếm tỉ trọng chủ đạo trong cơ cấu nguồn điện khi chỉ nắm giữ khoảng 37%. Nguồn điện tư nhân, nước ngoài và các doanh nghiệp nhà nước khác đang đầu tư mở rộng, nên việc đẩy nhanh các dự án truyền tải để đảm bảo đồng bộ vận hành cho hệ thống là yêu cầu đặt ra.
Trong khi đó, PGS Trần Văn Bình, chuyên gia ngành điện, cho rằng một trong những thách thức lớn với hệ thống điện là việc huy động nguồn vốn khổng lồ. Theo quy hoạch điện VIII điều chỉnh, mỗi năm cần tới 12-15 tỉ USD.
Với tình hình tài chính của EVN, việc huy động vốn càng thách thức, đặc biệt khi triển khai nhiều dự án lớn như điện hạt nhân Ninh Thuận. Trong khi đó, cơ chế thu hút đầu tư tư nhân có nhiều vấn đề đặt ra khi giá điện đang là rào cản lớn.
Theo ông Bình, một trong những yếu tố để thúc đẩy vận hành thị trường điện là thực hiện cơ chế giá điện hai thành phần, được Bộ Công Thương đề xuất lộ trình cụ thể. Tuy nhiên đến nay cơ chế này vẫn đang thực hiện thí điểm mà chưa có tổng kết, đánh giá đầy đủ để dự kiến mở rộng, áp dụng vào giữa năm 2027.
Do đó, PGS Bình băn khoăn là lộ trình thị trường điện gắn với tái cơ cấu EVN được Bộ Công Thương đặt ra liệu đã đáp ứng được các điều kiện cần và đủ. Đó là cơ chế chính sách luật pháp, thể chế, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống quản lý, con người vận hành… Bởi nếu không đảm bảo các yếu tố này sẽ khiến cho thị trường có nguy cơ bị đứt gãy và ảnh hưởng đến an ninh cung ứng điện.
Chia tách EVN: Lợi, thiệt ra sao?
Theo PGS Bình, việc chia tách EVN để giảm độc quyền, song cần cân nhắc kỹ phương án và lộ trình bởi nếu làm nhanh, có thể làm xé lẻ, chia nhỏ nguồn lực và không tận dụng hiệu quả những lợi thế vốn có của tập đoàn này.
Chưa kể, sự thay đổi cơ cấu tổ chức ban đầu có thể gây xáo trộn và tác động đến cấu trúc vận hành của hệ thống điện nếu không có sự chuẩn bị đầy đủ.
Vì vậy, dù đồng tình với đẩy nhanh lộ trình thị trường điện, nhưng ông Bình cho rằng cần đánh giá kỹ lưỡng về các điều kiện cần và đủ trong vận hành thị trường, có lộ trình tái cơ cấu EVN phù hợp để tận dụng hiệu quả nguồn lực của tập đoàn này và đặc biệt là không để tác động đến việc đảm bảo cung ứng điện, an ninh năng lượng cả trước mắt và dài hạn.
Vì sao Bộ Công Thương đề xuất tách EVNNPT ra khỏi EVN?Trong đề án tái cơ cấu ngành điện phục vụ phát triển thị trường điện cạnh tranh và tái cơ cấu Tập đoàn Điện lực Việt Nam, Bộ Công Thương đang đề xuất tách Tổng công ty Truyền tải điện quốc gia (EVNNPT) ra khỏi EVN.