Một đoàn du khách nước ngoài tham quan sông Sài Gòn - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Tôi đã nhiều lần đi thuyền trên sông Chao Phraya ở Bangkok, dạo sông Singapore, thăm làng nổi Kampong Ayer bên sông Brunei và ngắm những tòa nhà chọc trời từ dòng sông Chicago. Mỗi dòng sông có vẻ đẹp riêng. Nhưng xét về chiều dài, cảnh quan, hệ sinh thái và khả năng tạo ra nhiều loại hình trải nghiệm, tôi cho rằng sông Sài Gòn có tiềm năng lớn hơn rất nhiều.
Điều chúng ta còn thiếu không phải là tài nguyên, mà là một cách nghĩ đủ lớn, một quy hoạch thống nhất và khả năng biến cả dòng sông thành một sản phẩm du lịch hoàn chỉnh.
Một dòng sông, nhiều thế giới
Đi ca nô từ trung tâm TP.HCM ra cửa biển Vũng Tàu, con tàu rời những tòa nhà cao tầng, qua khu đô thị, bến cảng rồi tiến vào rừng ngập mặn Cần Giờ. Có lần chúng tôi dừng tại nhà một ngư dân, nằm võng nghỉ trưa, ăn hải sản vừa đánh bắt và nghe chủ nhà kể chuyện con nước, mùa cá. Trải nghiệm ấy có cảnh quan, ẩm thực, con người và câu chuyện địa phương. Quan trọng hơn, tiền từ chuyến đi đến thẳng tay người dân.
Ngược lên phía Bình Dương cũ, chỉ trong một hành trình, du khách có thể đi từ trung tâm đô thị đến làng nghề, vườn cây trái, khu sinh thái và địa đạo Củ Chi.
Từ ngày 1-7-2025, khi TP.HCM hợp nhất với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, phần lớn dòng sông không còn bị chia cắt bởi ranh giới hành chính. Thành phố mới có đủ các lớp cảnh quan hiếm đô thị nào sở hữu: hồ, sông, đô thị, làng quê, rừng ngập mặn, cảng biển và bờ biển. Trục du lịch có thể kéo dài từ hồ Dầu Tiếng qua Củ Chi, Bình Mỹ, Lái Thiêu, lõi trung tâm xuống Cần Giờ. Mỗi khu vực một vai trò: nghỉ dưỡng và thể thao nước ở thượng nguồn; làng nghề, an dưỡng ở vùng ven; văn hóa, giải trí 24 giờ ở trung tâm; sinh thái rừng và biển ở Cần Giờ.
Họ không bán một chuyến đi tàu
Bangkok biến Chao Phraya thành tuyến giao thông kết nối chùa chiền, cung điện, chợ, khách sạn và các chương trình biểu diễn, kèm lễ hội ánh sáng Vijit Chao Phraya. Singapore chỉ có hơn 3km sông nhưng tạo được chuỗi nhà hàng, khách sạn, hoạt động về đêm dọc Boat Quay, Clarke Quay, Robertson Quay. Chicago biến hơn 50 công trình kiến trúc ven sông thành "bảo tàng ngoài trời", với giá trị nằm ở người thuyết minh và Riverwalk. Brunei dùng Kampong Ayer, làng nổi trên cọc lớn nhất thế giới, để kể câu chuyện về nguồn gốc quốc gia.
Điểm chung: họ bán một câu chuyện, một chuỗi trải nghiệm và một lý do để du khách ở lại lâu hơn.
Năm điểm nghẽn
TP.HCM đã có tàu buýt Bạch Đằng - Linh Đông, tàu cao tốc đi Vũng Tàu, du thuyền ăn tối, ca nô đi Cần Giờ; công viên bờ sông Thủ Thiêm đã đẹp hơn. Nhưng du lịch đường sông vẫn chưa tương xứng, vì năm điểm nghẽn.
Một là thiếu bến. Nhiều di tích, làng nghề, vườn cây, khu nghỉ dưỡng nằm sát sông nhưng không có bến đạt chuẩn để đón khách.
Hai là trải nghiệm rời rạc. Khách lên tàu, ngắm cảnh rồi quay về, giá trị kinh tế tạo ra rất thấp.
Ba là thiếu câu chuyện. Đi qua Bến Nhà Rồng, Ba Son, Lái Thiêu hay Cần Giờ mà không ai kể về thương cảng, làng nghề, con người nơi đây, chuyến đi nhanh chóng trở nên đơn điệu.
Bốn là hạn chế của chính dòng sông. Thượng nguồn cạn, hẹp, nhiều cầu thấp; chất lượng nước, rác thải, an toàn, nhà vệ sinh, cứu hộ, biển chỉ dẫn còn yếu.
Năm là quản lý chia nhỏ. Giao thông, du lịch, quy hoạch, môi trường, chính quyền cơ sở mỗi nơi giữ một phần nhưng không ai chịu trách nhiệm về trải nghiệm trọn vẹn của du khách.
Năm việc nên làm ngay
Riêng đoạn từ trung tâm lên Bến Súc đã gần 90km, chưa kể kênh rạch và các tuyến ra Cần Giờ, Vũng Tàu. Tầm nhìn phải dài hạn nhưng không nên bắt đầu bằng những dự án quá lớn.
Thứ nhất, một bản đồ, một nền tảng. Thành phố cần bản đồ du lịch đường thủy thống nhất cho toàn không gian mới, thể hiện tuyến tàu, bến đón khách, thời gian di chuyển, điểm tham quan, nhà hàng, làng nghề, khu nghỉ dưỡng, cơ sở y tế và thông tin an toàn. Du khách phải tìm tuyến, đặt vé, nghe thuyết minh và thanh toán được trên cùng một nền tảng.
Đoàn du khách Pháp đi tàu Water Bus trên sông Sài Gòn - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Thứ hai, bốn tuyến mẫu để kiểm chứng thị trường.
Tuyến trung tâm: Bạch Đằng - Ba Son - Thủ Thiêm - Nhà Rồng - Khánh Hội, tập trung vào lịch sử, kiến trúc, ẩm thực và kinh tế đêm.
Tuyến thượng nguồn: trung tâm - Thanh Đa - Lái Thiêu - Bình Mỹ - Củ Chi, kết hợp làng nghề, vườn cây, địa đạo và chăm sóc sức khỏe. Từ Củ Chi hoặc Bến Súc, du khách nối tiếp bằng đường bộ lên hồ Dầu Tiếng, vì tàu không thể đi thẳng vào lòng hồ.
Tuyến sinh thái: trung tâm - Nhà Bè - Cần Giờ - Thạnh An, gắn với rừng ngập mặn, đời sống ngư dân, hải sản và giáo dục môi trường.
Tuyến sông ra biển: trung tâm - Cần Giờ - Vũng Tàu, nâng tàu cao tốc từ phương tiện đi lại thành sản phẩm cho khách nghỉ cuối tuần, hội nghị, sự kiện và khách quốc tế.
Mỗi tuyến cần một câu chuyện riêng, bộ tiêu chuẩn dịch vụ riêng và lịch chạy ổn định. Nhiều doanh nghiệp có thể cùng khai thác nhưng trải nghiệm của du khách phải thống nhất.
Thứ ba, bến nhỏ theo mô hình công - tư. Nhà nước lo quy hoạch, luồng tuyến, tiêu chuẩn và hạ tầng nền; doanh nghiệp đầu tư bến, tàu và dịch vụ; người dân cung cấp ẩm thực, homestay, sản vật và trải nghiệm bản địa. Một bến nhỏ tự nó khó có lãi. Muốn hút nhà đầu tư, nên gắn quyền khai thác bến với quyền kinh doanh dịch vụ hoặc một phần không gian ven bờ.
Thứ tư, một marina chuẩn quốc tế giữa lòng thành phố. Hiện một chủ du thuyền từ Singapore, Thái Lan hay Hong Kong muốn ghé Sài Gòn không biết neo đậu qua đêm ở đâu, tiếp nhiên liệu, điện nước, bảo dưỡng ra sao và làm thủ tục thế nào. Marina không chỉ là chỗ đậu tàu. Nó là cửa ngõ đón nhóm khách chi tiêu cao, nơi tổ chức sự kiện, triển lãm du thuyền, giải đua thuyền và là điểm xuất phát của mọi tuyến du lịch trên sông. Ở Singapore, Phuket hay Sydney, khu marina luôn kéo theo nhà hàng, khách sạn, cửa hàng và bất động sản giá trị cao. Nối với Vũng Tàu, Cần Giờ và các bến nhỏ dọc sông, marina trung tâm sẽ là điểm khởi đầu của cả mạng lưới du lịch đường thủy.
Thứ năm, một "tổng đạo diễn" cho dòng sông. TP.HCM nên có cơ chế điều phối riêng cho kinh tế và du lịch đường sông. Không nhất thiết phải tạo thêm bộ máy lớn, nhưng phải có người chịu trách nhiệm đến cùng, từ quy hoạch bến, môi trường, phương tiện, sản phẩm đến quảng bá và thu hút đầu tư. Du lịch đường sông không thể phát triển nếu chỉ đầu tư vào con tàu mà bỏ quên môi trường hai bên bờ. Đi kèm là việc công khai danh mục các bến có thể đầu tư, tiêu chuẩn kỹ thuật, thời hạn cấp phép và cơ chế khai thác. Doanh nghiệp sẽ mạnh dạn bỏ vốn khi biết rõ mình được làm gì, trong bao lâu và nguồn thu đến từ đâu.
Đóng góp trực tiếp cho mục tiêu 2030
Theo dự thảo chương trình hành động của Thành ủy, đến năm 2030 TP.HCM phấn đấu đón 20 triệu lượt khách quốc tế và 67 triệu lượt khách nội địa, tổng thu từ du lịch đạt 700.000 tỉ đồng, khoảng 25 tỉ USD. Muốn đạt con số đó, thành phố không thể chỉ đếm lượt khách, mà cần những sản phẩm khiến du khách ở lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn và muốn quay lại. Du lịch đường sông làm được điều ấy, đồng thời mở thêm sinh kế cho người dân, giảm áp lực giao thông đường bộ, phục hồi không gian ven sông và tạo hình ảnh khác biệt cho thành phố.
Sông Sài Gòn từng đưa tàu bè, hàng hóa và những lớp cư dân đầu tiên đến vùng đất này. Ngày nay, trong không gian TP.HCM mới, nó có thể nối đô thị với nông thôn, rừng với biển, quá khứ với tương lai.
Tôi ví sông Sài Gòn như "con rồng xanh" đang nằm giữa thành phố. Đã đến lúc chúng ta cần đánh thức nó dậy.
Ngắm phối cảnh cầu Thủ Thiêm 4 với 4 vòm sóng trên sông Sài GònUBND TP.HCM vừa phê duyệt kết quả thi tuyển kiến trúc cầu Thủ Thiêm 4, trong đó phương án của liên danh TECCO1 - T.Y.Lin - CUBIC được xếp hạng nhất. Phương án có 4 "vòm sóng" trên sông Sài Gòn.