' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Tàu thuyền qua eo biển Hormuz ở phía Iran (Ảnh: ISNA).
Không bên nào dám là "người đi nước cờ đầu tiên"?
Ngày 26/9, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã bác bỏ kế hoạch kéo dài 7 ngày do Iran đệ trình nhằm mở lại eo biển Hormuz. Phát biểu với các phóng viên bên ngoài Nhà Trắng, ông Trump tuyên bố: "Thỏa thuận đó sẽ không thể chấp nhận được", đồng thời cho rằng Tehran muốn có một thỏa thuận vì "họ đang chịu tổn thất quá nặng nề", theo Al Jazeera.
Trước đó một ngày, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi công bố kế hoạch này tại Đại hội đồng Liên hợp quốc. Ông Araghchi cho biết Tehran đã chuyển đề xuất tới Washington thông qua Qatar và hoạt động hàng hải bình thường có thể được nối lại trong vòng một tuần sau khi Mỹ chấp thuận.
Theo đề xuất của Tehran, Washington sẽ phải dỡ bỏ phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran, miễn trừng phạt đối với hoạt động xuất khẩu dầu, giải phóng khoảng 12 tỷ USD tài sản bị đóng băng của Iran và tuân thủ một lệnh ngừng bắn rộng hơn trên toàn khu vực, bao gồm cả ở Li Băng và Yemen.
Đổi lại, Tehran sẽ tái mở cửa eo biển Hormuz trong vòng 7 ngày và bắt đầu đàm phán với Washington về một thỏa thuận cuối cùng nhằm chấm dứt xung đột.
Al Jazeera nhận định, đề xuất này tương tự bản ghi nhớ (MOU) do Mỹ và Iran ký kết hồi tháng 6. Tuy nhiên, MOU đã đổ vỡ vào tháng trước do bất đồng về các điều khoản thỏa thuận, kéo theo các cuộc tấn công leo thang, đặc biệt tại khu vực eo biển Hormuz, nơi về cơ bản vẫn nằm dưới sự phong tỏa của Iran.
Việc ông Trump bác bỏ đề xuất này khiến tình trạng bế tắc kéo dài suốt 7 tháng qua vẫn tiếp diễn. Vấn đề trước mắt là một đề xuất bị bác bỏ, nhưng câu hỏi lớn hơn đặt ra là liệu việc tiếp tục gây sức ép có thể mang lại một giải pháp dàn xếp hay không, hay liệu hai bên đã rơi vào tình thế mà không bên nào dám là "người đi nước cờ đầu tiên".
Vì sao eo biển Hormuz lại là tâm điểm?
Eo biển Hormuz là tuyến đường huyết mạch quan trọng, nơi khoảng 20% lượng dầu và khí đốt của thế giới được vận chuyển trong điều kiện bình thường. Chính vì vậy, nó đã trở thành điểm mấu chốt của toàn bộ cuộc tranh chấp chứ không chỉ là một vấn đề phụ.
Bất kỳ bên nào kiểm soát việc lưu thông qua Hormuz đều nắm giữ một đòn bẩy có khả năng tác động đến giá nhiên liệu, chi phí vận chuyển và lạm phát ở phạm vi rộng lớn, vượt xa khỏi khu vực Vùng Vịnh.
Iran từng đóng cửa eo biển này vào tháng 2 như một biện pháp gây sức ép nhằm ngăn chặn các cuộc tấn công quân sự. Đáp lại, Mỹ đã thực hiện phong tỏa hải quân để gây áp lực lên nền kinh tế Iran. Cả hai bên đều đang sử dụng chính "điểm nghẽn" chiến lược này để gây sức ép lên đối phương. Đây cũng là một phần lý do khiến thỏa thuận vốn được coi là khả thi vào tháng 6 đã đổ vỡ khi mùa thu đến.
Tuy nhiên, theo các chuyên gia, rủi ro rộng lớn hơn hiện nay là Yemen và biển Đỏ. Iran không kiểm soát hoàn toàn mọi lực lượng có cùng quan điểm với mình, và sẽ là sai lầm nếu coi mọi điểm nóng trong khu vực đều là công cụ mà Tehran có thể điều khiển theo ý muốn.
Lực lượng Houthi tại Yemen đã cho thấy xu hướng leo thang các cuộc tấn công vào tàu thuyền mỗi khi căng thẳng Mỹ - Iran gia tăng, bao gồm các vụ tấn công nhắm vào tàu chở dầu và cơ sở hạ tầng của Ả rập Xê út trong suốt mùa hè.
Nếu tình trạng bế tắc tại eo biển Hormuz tiếp diễn mà không có giải pháp, nguy cơ dễ xảy ra hơn không phải là diễn biến leo thang đột ngột và thảm khốc, mà là sự lan rộng dần của xung đột sang biển Đỏ và eo biển Bab al-Mandeb. Đây là nơi mà việc xác định trách nhiệm cũng như đàm phán để chấm dứt xung đột còn khó khăn hơn nhiều.
Chính sách "gây sức ép tối đa" có thể tạo ra lợi thế đàm phán, tuy nhiên, nó chỉ mang lại kết quả nếu bên áp dụng chính sách này cũng có kế hoạch sử dụng lợi thế đó để chốt lại thỏa thuận, thay vì chỉ đơn thuần duy trì sức ép.
Sau 7 tháng bế tắc, khi xuất khẩu dầu của Iran bị cắt giảm nghiêm trọng và hoạt động vận tải biển tại Vùng Vịnh vẫn bị gián đoạn, câu hỏi đặt ra không phải là liệu Tehran có đang chịu sức ép hay không, bởi đây là điều hiển nhiên.
Vấn đề nằm ở chỗ, liệu việc Washington bác bỏ kế hoạch này có đi kèm với một lộ trình thay thế để chấm dứt đối đầu, hay liệu họ có trì hoãn vấn đề đó cho đến sau tháng 11 hay không.