Cặp voi đá 1.000 năm tuổi ở vùng đất 2 kinh đô

Tại khu vực cổng thành Đồ Bàn (xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn, tỉnh Bình Định cũ), nay thuộc phường An Nhơn, tỉnh Gia Lai, cặp voi đá gồm một voi đực và một voi cái vẫn đứng chầu đối xứng. Hai pho tượng được xác định có niên đại thế kỷ XII-XIII, thuộc phong cách nghệ thuật Tháp Mẫm.

Hai tượng voi đá được Thủ tướng Chính phủ công nhận bảo vật quốc gia đầu năm 2023.

Theo hồ sơ di tích, đây là những hiện vật gốc, độc bản của nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa. Hai tượng được tạc từ đá sa thạch nguyên khối, tạo hình voi trong tư thế chuyển động, thay vì dáng đứng tĩnh thường thấy.

Tượng voi đực cao 2m, dài 2,4m, nặng khoảng 800kg. Pho tượng đứng trên bệ đá liền khối, 2 chân bên trái được tạo dáng như đang bước về phía trước. Đầu voi ngẩng cao, vòi buông xuống như đang dùng vòi nhổ cây, một mô típ phổ biến trong nghệ thuật tạc tượng voi Chăm Pa.

Phần cổ voi được trang trí bằng dải hoa văn hình ô trám, tạo điểm nhấn trên khối tượng lớn.

Tượng voi cái cao 1,76m, dài 2,2m, nặng khoảng 750kg, được tạo tác với dáng đang bước đi, thân thẳng và các chân liên kết với bệ đá.

Điểm gây chú ý ở pho tượng này là hệ thống trang sức được chạm khắc khá cầu kỳ. Trên trán là vương miện hình hoa sen kết dải, phần cổ đeo yếm rộng với các vòng lục lạc hình quả trám và nửa quả trám xen kẽ.

Đặc biệt, vòi voi cái được tạo hình quấn vào một cọng sen. Chi tiết mềm mại này tạo sự tương phản với khối đá lớn, cho thấy khả năng xử lý hình khối và tạo chuyển động của nghệ nhân Chăm Pa.

Cặp voi đá hiện nằm trong không gian thành Hoàng Đế, công trình được nhà Tây Sơn xây dựng trên cơ sở kinh thành Đồ Bàn của Chăm Pa và mở rộng về phía Đông.

Thành Đồ Bàn hay còn gọi là Vijaya là kinh đô của vương quốc Chăm Pa trong thời kỳ có quốc hiệu là Chiêm Thành tồn tại thế kỷ X-XV. Đến thời Tây Sơn, trên nền thành cũ, Nguyễn Nhạc cho xây dựng lại và mở rộng thêm thành làm sở chỉ huy của nghĩa quân, gọi tên là thành Hoàng Đế.

Qua nhiều biến động lịch sử, phần lớn dấu tích của kinh đô Chăm Pa xưa đã bị mai một. Cặp voi đá vì thế trở thành những hiện vật đặc biệt, giúp hình dung phần nào nghệ thuật và không gian kiến trúc của một thời kỳ đã cách nay hơn 1.000 năm.

Hai pho tượng từng được đặt trong không gian khu di tích thành Hoàng Đế, lưu truyền nhiều câu chuyện về sự linh thiêng. Vào những dịp lễ, Tết, người dân trong vùng và du khách tìm đến chiêm bái.

Ngày nay, thành Hoàng Đế không chỉ lưu giữ những dấu tích lịch sử mà còn trở thành điểm tham quan, tìm hiểu văn hóa, lịch sử của du khách khi đến Gia Lai.

Bà Trần Thị Thanh (58 tuổi, trú tại thôn Tân Thuận Hòa, phường An Nhơn) cho biết bà sinh ra lớn lên ở đây và đã thấy 2 tượng voi đặt ở vị trí này. Người dân tin rằng 2 tượng voi đá đặt ở cổng thành như để che chở cho dân làng.

“Cùng với miếu thờ bà, 2 tượng voi đá được người dân tôn kính. Vào ngày rằm, mùng một hằng tháng, người dân đến thắp hương cầu bình an, có người còn mang rượu đến lau tượng”, bà nói.

Ông Bùi Tĩnh, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Gia Lai, cho biết trước khi sáp nhập, tỉnh Bình Định cũ đã lập phương án quy hoạch tổng thể thành Hoàng Đế, trong đó có hạng mục tôn tạo nơi trưng bày hai tượng voi đá. Tuy nhiên, sau sáp nhập, việc sắp xếp, phân công quản lý khiến kế hoạch chưa thể triển khai như dự kiến.