Sáng Hà Nội vào thu, trời se lạnh. Nắng vàng le lói mặt nước Hồ Văn trong khuôn viên Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu-Quốc Tử Giám. Bước qua bậc cửa phòng trà tĩnh lặng, sự huyên náo của phố xá bên ngoài lập tức bị bỏ lại sau lưng. Không gian thưởng trà của nghệ nhân Kiều Cao Dũng trầm lắng bởi sắc mộc của gỗ, nhưng tạo điểm nhấn từ màu xanh mướt của những cành trà tươi, sum suê lá.
Trên bàn, mỗi chén trà là một câu chuyện mà người nghệ nhân muốn kể. Mỗi hương vị đến từ hoa trà, búp cau, hoa sâm núi Dành... đầy bình dị nhưng lại đem tới nhiều cảm giác, dành cho đủ tâm trạng, mong muốn của người thưởng trà.
Trà và sự chiêm nghiệm
Nhắc đến trà, người ta thường nghĩ đến vị chát đắng quen thuộc. Nhưng đi sâu vào thế giới trà mà nghệ nhân Kiều Cao Dũng tâm huyết gây dựng mới thấy sự phong phú. Trà được lên men qua bàn tay người nghệ nhân không đơn thuần là thức uống, mà là một khoảng dừng cho sự chiêm nghiệm, nơi cơ thể và tâm trí tự tìm lại nhịp cân bằng.
Chén trà hoa sâm núi Dành màu đỏ ửng, tỏa làn khói mỏng. Nhấp ngụm đầu tiên, vị chát dịu lướt nhẹ qua đầu lưỡi rồi nhanh chóng nhường chỗ cho vị ngọt hậu quyện sâu nơi vòm họng. Kỳ lạ là chỉ sau chừng ba phút, một luồng khí ấm bắt đầu chạy dọc sống lưng, râm rấm nóng ran lên tận trán, mồ hôi rịn ra hai bên thái dương. Cảm giác nặng trĩu của trận cảm nhẹ mùa thu tan biến lúc nào không hay.
Chuyển sang thử vị trà làm từ búp cau, trải nghiệm lại đi theo một cung bậc hoàn toàn khác. Dành cho những ai tìm kiếm sự tĩnh lặng sau những giông bão thường nhật, vị trà thanh thoát, thuần khiết và sau khi uống xong nhiều phút, hít một hơi thở sâu vẫn thấy hương nhẹ và vị ngọt ngào vương vấn.
Để nghiên cứu về trà, suốt 10 năm qua, nghệ nhân Kiều Cao Dũng lặn lội qua đủ các vùng nguyên liệu, đến tận đồi trà, trải nghiệm từng xưởng sản xuất. “Đòi hỏi lớn nhất đối với dòng trà tự lên men là nguyên liệu phải sạch. Vì vậy ngay từ khâu chăm sóc, cây trà phải trồng bằng phương pháp hữu cơ, quy trình chế biến được kiểm soát nghiêm ngặt. Kỹ thuật lên men nhiều tầng là công nghệ đòi hỏi chuyên môn sâu để có thể làm ra phẩm trà chất lượng và độc đáo”, ông Dũng chia sẻ.
Bà Nguyễn Thị Vân Anh, Hợp tác xã Trà Quê Em (xã Tân Cương, tỉnh Thái Nguyên) là đối tác cung cấp nguyên liệu trà nhấn mạnh: “Quy trình bắt buộc trong dự án SereniTea - Nghe trà kể chuyện là: Không chất kích thích ở giai đoạn chăm sóc và tuyệt đối không sử dụng hóa chất ở giai đoạn sản xuất; dùng phân hữu cơ vi sinh, phân chuồng hoai mục; không phun thuốc trừ sâu hóa học để loại bỏ sâu bệnh mà dùng chế phẩm sinh học, thuốc thảo mộc và để hệ sinh thái tự nhiên tự điều tiết”.
Đòi hỏi lớn nhất đối với dòng trà tự lên men là nguyên liệu phải sạch. Vì vậy ngay từ khâu chăm sóc, cây trà phải trồng bằng phương pháp hữu cơ, quy trình chế biến được kiểm soát nghiêm ngặt. Kỹ thuật lên men nhiều tầng là công nghệ đòi hỏi chuyên môn sâu để có thể làm ra phẩm trà chất lượng và độc đáo.
Nghệ nhân Kiều Cao Dũng
Muốn thực hiện chính xác yêu cầu này là một điều không hề dễ bởi người nông dân phải thay đổi tư duy từ thói quen canh tác truyền thống sang cách làm khoa học nhưng tốn công, tốn kém hơn. Nhưng theo bà Vân Anh, quyết định đồng hành làm trà sạch với ông Kiều Cao Dũng là bởi chung quan điểm: Sự trân trọng tuyệt đối dành cho cây trà. Trà với người Thái Nguyên không chỉ là một sản phẩm thương mại, mà qua những trăn trở, dành nhiều năm nghiên cứu để tôn vinh giá trị trà Việt của người nghệ nhân, bà và người dân quê hương tin sẽ đưa trà sạch Tân Cương cao cấp vươn xa, xứng tầm.
Cuộc hội ngộ giữa trà và giấy dó
Hành trình tìm về trà thực chất là sự nối dài bền bỉ của một người dành trọn tình yêu cho văn hóa dân tộc. Trước khi đến với “Nghe trà kể chuyện”, nghệ nhân Kiều Cao Dũng từng tỉ mẩn với dự án sen bất tử, hay chế tác chiếc nón lá bồ đề đã vươn ra khỏi biên giới.
Ở nhà nghiên cứu ấy luôn có một sự kiên trì đặc biệt: Nhẫn nại khai thác giá trị mới từ những chất liệu bình dị hoặc dễ bị bỏ quên, biến chúng thành những tác phẩm văn hóa có hơi thở đời sống.
Từ sen, lá bồ đề cho đến búp trà và giấy dó, sợi chỉ đỏ xuyên suốt các dự án của ông Dũng là mong muốn đưa di sản Việt đến gần hơn với nhịp sống hiện đại. Bộ quà tặng di sản “Nghe trà kể chuyện” ra đời với sự kết hợp đặc biệt giữa trà lên men cao cấp và giấy dó là một hành trình thử thách về kỹ thuật của những nghệ nhân.
Bà Trần Hồng Nhung, nhà sáng lập Zó Project chia sẻ: “Ban đầu khi nghe ông Dũng đặt vấn đề nghiên cứu cách làm hộp đựng trà bằng giấy dó có in hình Văn Miếu-Quốc Tử Giám, chúng tôi tưởng đơn giản nhưng bắt tay vào mới thấy... rất gian nan. Trà vốn rất kỵ ẩm, mà giấy dó thủ công lại xốp, hút ẩm mạnh. Nếu làm giấy quá mỏng thì hộp không đủ độ cứng cáp để bảo vệ trà và nội dung in bên trong; nhưng nếu bồi giấy quá dày thì chiếc hộp lại thô ráp, mất đi tính thẩm mỹ của chất liệu truyền thống. Chúng tôi đã phải thử nghiệm hàng chục công thức hồ bồi tự nhiên, thay đổi cách ép khung và sấy khô suốt nhiều tháng trời mới tìm ra độ dày lý tưởng”.
Một vấn đề khác là giấy dó không bằng phẳng như giấy công nghiệp. Khi đưa bản in hình Khuê Văn Các lên, nếu lực ép nhẹ thì mực và nét kim nhũ không bám được vào thớ thô của giấy, gây đứt đoạn. Ngược lại, nếu dùng nhiệt và lực ép quá mạnh thì thớ giấy dó lập tức bị cháy, rách rưới hoặc làm hỏng cấu trúc gân tự nhiên. Đã có hàng trăm mẫu thử bị hỏng. Cuối cùng, người nghệ nhân phải điều chỉnh lại toàn bộ khuôn ép, kiểm soát nhiệt độ thủ công từng độ C và cẩn trọng miết từng nét nhũ vàng để hình ảnh di sản vừa đạt độ sắc nét, vừa giữ trọn hồn giấy cổ truyền.
Nghệ nhân Kiều Cao Dũng cho rằng, tình yêu dành cho giá trị di sản đã thôi thúc ông toàn tâm nghiên cứu các dự án với mong muốn đưa văn hóa cổ truyền đến gần hơn với giới trẻ và bạn bè quốc tế. Còn đối với bà Nhung thì trà và giấy dó có một điểm chung rất đẹp, đó là cả hai đều cần thời gian.
Một chén trà ngon cần có thời gian để pha, để chờ nước, để hương trà mở ra và để người uống thật sự cảm nhận được. Giấy dó cũng vậy. Từ một thân cây dó để trở thành một tờ giấy phải trải qua rất nhiều công đoạn và thời gian.
Trà mang đến trải nghiệm trong khoảnh khắc - tan đi sau ngụm uống, còn giấy dó lại lưu giữ khoảnh khắc ấy cho hàng trăm năm sau. Nếu trà là thứ để thưởng thức, thì giấy dó là thứ để lưu giữ.
Bộ quà tặng di sản Nghe trà kể chuyện được thiết kế tựa như một cuốn thư cổ bọc ngoài bằng giấy dó mộc mạc, giữ trọn những thớ gân xốp nhám tự nhiên. Trên nền giấy, hình ảnh Khuê Văn Các - biểu tượng của Văn Miếu-Quốc Tử Giám hiện lên trang trọng với sắc nâu trầm chạm nổi, điểm xuyết những đường nhũ vàng óng ánh. Dòng chữ Hiền tài Thăng Long-Khí tiết trà Việt in trên bìa khẳng định một thông điệp văn hóa rõ ràng: Sự hội ngộ giữa tinh hoa đạo học và khí tiết trà Việt từ chiều sâu lịch sử nghìn năm Thăng Long.
Từ ý nghĩa đặc biệt đó, bộ quà tặng di sản được lựa chọn xuất hiện trong hạng mục Quà tặng du lịch tại Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. Nghệ nhân Kiều Cao Dũng nhấn mạnh: Bộ quà tặng được đánh giá tích cực, cũng chính là cách chúng tôi - những người yêu văn hóa truyền thống, cùng hiện thực hóa mong muốn lưu giữ, bảo tồn nghề làm giấy dó của cha ông, đồng thời giúp người dân tộc thiểu số ở nhiều vùng miền có thêm thu nhập, cải thiện cuộc sống.
Bên bàn trà, câu chuyện về những búp trà sạch, về tấm giấy dó thấm đượm hồn dân tộc vẫn tiếp tục được nối dài. Nơi mà người nghiên cứu văn hóa đang nỗ lực tạo ra những tặng phẩm từ di sản, được thưởng thức trong hiện tại, và cũng giúp lưu giữ hiện tại ấy cho tương lai...
PHONG CHƯƠNG