Vào mỗi buổi chiều, trong gian bếp nhỏ của nhiều gia đình Việt, mùi lá lốt quyện với mùi thịt nướng luôn có sức gọi mời đặc biệt. Chỉ cần vài chiếc lá xanh sẫm hái vội ngoài vườn, một nắm thịt băm ướp gia vị, chả lá lốt đã trở thành món ăn quen thuộc trên mâm cơm từ Bắc chí Nam, giản dị mà khó quên, mang đậm giá trị ẩm thực và văn hóa Việt.
Từ vườn nhà ra mâm cơm
Lá lốt là loại cây thân thảo mọc tự nhiên hoặc được trồng quanh nhà ở khắp vùng nhiệt đới Đông Nam Á, ưa đất ẩm và bóng râm nên rất dễ sống trong vườn, dưới giàn hoặc ven ao. Ở làng quê Việt Nam, hầu như nhà nào cũng có một khóm lá lốt, chỉ cần hái vài lá là đã có nguyên liệu cho một món ăn ngon.
Cách chế biến phổ biến nhất là cuốn thịt heo xay đã ướp hành, tiêu, nước mắm vào trong lá, sau đó đem chiên vàng trên chảo dầu nóng. Người nội trợ khéo tay thường chọn lá lốt bánh tẻ, không quá non cũng không quá già, để khi cuốn không bị rách mà vẫn giữ được độ thơm đặc trưng. Từng cuốn chả nhỏ nhắn, khi chiên chín có màu nâu sậm, cắn vào nghe tiếng giòn nhẹ của lớp lá bên ngoài, bên trong là nhân thịt đậm đà quyện với hương lá lốt the nhẹ.
Ở miền Nam, món ăn này có một phiên bản khác được nhiều người biết đến hơn cả, đó là bò lá lốt. Thịt bò băm nhuyễn, ướp cùng sả, tỏi, đôi khi thêm chút mỡ chài để tạo độ béo, rồi cuốn trong lá lốt và nướng trên than hoa. Khi lá cháy xém, hương thơm bốc lên nghi ngút, hòa cùng mùi thịt nướng tạo nên một thứ mùi vị đặc trưng mà chỉ cần ngửi qua cũng đủ nhận ra. Nhiều quán bò lá lốt ở Sài Gòn đã trở thành địa chỉ quen thuộc, nơi thực khách quây quần bên bếp than, tự tay cuốn bánh tráng, ăn kèm bún, rau sống và nước chấm chua ngọt.
Dù là chả lá lốt kiểu Bắc hay bò lá lốt kiểu Nam, cái hồn của món ăn vẫn nằm ở chiếc lá. Không có nó, phần thịt bên trong chỉ đơn thuần là thịt nướng hay thịt chiên, mất đi hương vị the thơm rất riêng mà không loại rau gia vị nào thay thế được.
Món ăn thấm đẫm hồn quê và nếp sống người Việt
Không phải ngẫu nhiên mà chả lá lốt gắn bó lâu bền với bữa cơm người Việt đến vậy. Với món ăn này, chỉ cần tận dụng chiếc lá mọc sẵn trong vườn, với chút thịt băm nhuyễn, để biến thành một món ngon vừa lạ miệng vừa quen thuộc. Với nhiều gia đình, chả lá lốt còn là ký ức tuổi thơ, là mùi bếp của mẹ, của bà mỗi khi có khách hay dịp lễ Tết.
Xét về giá trị dinh dưỡng, lá lốt không chỉ là một loại rau gia vị thông thường. Trong y học cổ truyền, lá lốt có tính ấm, vị nồng, được dùng để ôn trung, tán hàn, hỗ trợ tiêu hóa và giảm đau nhức xương khớp. Trong lá lốt tươi chứa đủ chất đạm, chất xơ, cùng các khoáng chất như canxi, phốt pho và vitamin C đáng kể. Khi kết hợp với thịt băm giàu đạm, chả lá lốt trở thành món ăn tương đối cân bằng, vừa ngon miệng vừa có lợi cho sức khỏe nếu dùng điều độ.
Về mặt văn hóa, món ăn này đã vượt ra khỏi khuôn khổ một món ăn gia đình để trở thành một phần của ẩm thực đường phố Việt Nam. Từ mâm cơm dân dã đến bàn nhậu cuối tuần, từ quán ăn bình dân đến những nhà hàng chuyên phục vụ khách du lịch, chả lá lốt và bò lá lốt đều có mặt, mỗi nơi mang một chút biến tấu riêng nhưng vẫn giữ được cái cốt lõi mộc mạc của món ăn gốc.
Món ăn đi vào đời sống hiện đại
Nếu như trước đây chả lá lốt chỉ được làm trong bếp mỗi gia đình, thì nay, trong xã hội hiện đại, món ăn này đã bước vào chuỗi sản xuất công nghiệp với quy mô lớn hơn nhiều. Nhiều doanh nghiệp thực phẩm chế biến sẵn đã đưa chả lá lốt, bò lá lốt vào danh mục sản phẩm đông lạnh, đóng gói tiện lợi để người tiêu dùng chỉ cần rã đông rồi chiên hoặc nướng là có thể dùng ngay. Sản phẩm được bày bán tại các chuỗi siêu thị, cửa hàng thực phẩm sạch, và cả trên các sàn thương mại điện tử, tiếp cận được nhóm khách hàng bận rộn không có nhiều thời gian nấu nướng.
Sự thay đổi này mang lại giá trị kinh tế đáng kể cho những người tham gia vào chuỗi sản xuất, từ nông dân trồng lá lốt, cơ sở sơ chế đóng gói, cho đến các thương hiệu phân phối. Một sản phẩm vốn chỉ có giá trị vài chục nghìn đồng khi bán tươi ở chợ, khi được chế biến sẵn, đóng gói đẹp mắt và đưa vào hệ thống bán lẻ hiện đại, có thể mang lại biên lợi nhuận cao hơn nhiều lần. Đây cũng là hướng đi giúp nhiều hộ nông dân trồng lá lốt có đầu ra ổn định, thay vì chỉ bán nhỏ lẻ ngoài chợ như trước.
Bên cạnh kênh siêu thị trong nước, cộng đồng người Việt ở nước ngoài cũng là một thị trường tiềm năng cho các sản phẩm chả lá lốt, bò lá lốt đông lạnh, khi nhiều người xa quê vẫn muốn tìm lại hương vị quê nhà ngay tại gian bếp của mình dù ở bất cứ đâu. Đó là một minh chứng cho thấy một món ăn dân dã hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm hàng hóa có giá trị thương mại, miễn là giữ được chất lượng và hương vị đặc trưng vốn có.
Tiếng thơm bay xa vượt ra ngoài biên giới - món ăn ‘ngon nhất hành tinh’
Không chỉ được yêu thích trong nước, chả lá lốt và đặc biệt là bò lá lốt đã từng được truyền thông quốc tế nhắc đến với những lời khen ngợi đầy bất ngờ. Cuối năm 2023, cây bút ẩm thực Ben Groundwater của tờ Sydney Morning Herald, một trong những tờ báo lớn của Australia, đã dành những lời "có cánh" để ca ngợi món bò nướng lá lốt của Việt Nam, gọi đây là một trong những món ăn ngon nhất hành tinh. Theo tác giả, chính sự hòa quyện giữa vị ngọt, mặn, chua, giòn, cùng chút hương khói thoảng qua từ lá lốt cháy xém đã tạo nên sức hấp dẫn khó cưỡng của món ăn này.
Lời khen từ một tờ báo nước ngoài có uy tín không chỉ là niềm tự hào cho một món ăn dân dã, mà còn cho thấy tiềm năng quảng bá ẩm thực Việt ra thế giới thông qua những món ăn tưởng chừng bình dị nhất. Một cuốn chả nhỏ bằng ngón tay, được cuộn từ chiếc lá mọc quanh nhà, hóa ra lại có thể chạm đến khẩu vị của thực khách ở cách nửa vòng trái đất.
Hướng đi nào cho món ăn dân dã này
Để chả lá lốt và bò lá lốt tiếp tục phát triển xa hơn nữa, việc xây dựng vùng nguyên liệu lá lốt sạch, đạt chuẩn an toàn thực phẩm là điều cần được chú trọng ngay từ khâu đầu vào. Khi nguồn lá lốt ổn định cả về chất lượng lẫn sản lượng, các cơ sở chế biến mới có thể yên tâm mở rộng quy mô sản xuất mà không lo thiếu hụt nguyên liệu vào những thời điểm nhu cầu tăng cao.
Song song đó, việc đầu tư vào bao bì, câu chuyện thương hiệu và các kênh quảng bá trên mạng xã hội cũng sẽ giúp món ăn này tiếp cận được nhiều đối tượng khách hàng hơn, đặc biệt là giới trẻ và du khách quốc tế vốn ưa thích trải nghiệm ẩm thực đường phố gắn với văn hóa bản địa. Một buổi trải nghiệm tự tay cuốn chả, nướng than ngay tại các khu phố ẩm thực hoàn toàn có thể trở thành sản phẩm du lịch hấp dẫn, giúp du khách vừa được thưởng thức món ăn vừa hiểu thêm về văn hóa ẩm thực Việt Nam.
Từ một chiếc lá mọc dại quanh vườn nhà, chả lá lốt đã trải qua một hành trình dài để trở thành món ăn quen thuộc trên khắp mọi miền đất nước, rồi từng bước bước ra khỏi biên giới quốc gia. Trong guồng quay hiện đại, khi nhiều món ăn truyền thống dần bị lãng quên, sự tồn tại bền bỉ của chả lá lốt trong đời sống hôm nay là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của những giá trị ẩm và văn hóa bình dị của con người Việt Nam./.
(Vietnam+)