Từ lâu, châu Phi đã phải đối mặt với một nghịch lý lớn mang tính toàn cầu. Đây là nơi gánh chịu bệnh tật nặng nề nhất thế giới, từ các căn bệnh truyền nhiễm kinh niên như HIV/AIDS, sốt rét, lao cho đến các bệnh không lây nhiễm đang gia tăng nhanh chóng như tim mạch và tiểu đường. Thế nhưng, đây lại là “vùng trũng” y tế có năng lực tự sản xuất thuốc thấp nhất hành tinh.
Các báo cáo từ Ngân hàng Phát triển châu Phi và Tổ chức Y tế thế giới (WHO) chỉ ra rằng, lục địa này đang phải nhập khẩu tới 70-90% nhu cầu dược phẩm và hơn 99% nhu cầu vaccine.
Ngành công nghiệp dược phẩm nội địa hết sức manh mún, chủ yếu tập trung ở một số ít quốc gia như Nam Phi, Ai Cập, Maroc hay Nigeria. Phần lớn các nhà máy này chỉ dừng lại ở công đoạn đóng gói cuối cùng hoặc sản xuất các loại thuốc gốc cơ bản, phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn nguyên liệu nhập khẩu từ bên ngoài, do vậy đã đặt “lục địa đen” vào một vị thế rất dễ tổn thương trước bất kỳ biến động nào của chuỗi cung ứng toàn cầu.
Khái niệm “chủ quyền dược phẩm” chỉ thật sự được đẩy lên thành ưu tiên chính trị cao nhất sau những trải nghiệm đau đớn của châu Phi trong đại dịch Covid-19. Khi thế giới rơi vào khủng hoảng, các quốc gia giàu có nhanh chóng tích trữ phần lớn nguồn cung vaccine và thuốc điều trị.
Châu Phi, dù có tiền hay không, cũng phải đứng đợi cuối hàng. Người dân châu Phi đã phải chờ đợi nhiều tháng để tiếp cận được những liều vaccine đầu tiên, dẫn đến những tổn thất sinh mạng và kinh tế không đáng có. Sự kiện này là một lời thức tỉnh mạnh mẽ rằng, nếu không có năng lực sản xuất y tế tại chỗ, chủ quyền của các quốc gia châu Phi chỉ là danh nghĩa, bởi sinh mạng người dân của họ đang bị “nắm giữ” bởi các quốc gia khác.
Bất chấp những thách thức bủa vây, châu Phi đang thể hiện một quyết tâm chính trị mạnh mẽ chưa từng có thông qua những bước đi cụ thể. Sự ra đời của Cơ quan Quản lý dược phẩm châu Phi (AMA) là một cột mốc lịch sử nhằm hài hòa các quy định về dược phẩm trên toàn lục địa, tạo ra một thị trường chung thống nhất, từ đó thu hút các nhà đầu tư lớn nhờ quy mô thị trường tỷ dân.
Song song đó, Khu vực Mậu dịch tự do lục địa châu Phi (AfCFTA) đóng vai trò là bệ phóng kinh tế hoàn hảo để thúc đẩy thương mại nội khối, giảm thuế quan và loại bỏ các rào cản đối với thuốc sản xuất nội địa. Những đốm sáng về tự chủ công nghệ cũng đã xuất hiện, như việc WHO thành lập trung tâm chuyển giao công nghệ vaccine mRNA tại Nam Phi.
Hiện châu Phi không còn thụ động chờ đợi viện trợ mà đang chủ động tự giải mã công nghệ để sản xuất vaccine, với các dự án nhà máy hiện đại đang được triển khai tại Rwanda, Senegal và Ghana.
Đầu tư vào chủ quyền dược phẩm không chỉ là bảo vệ sức khỏe cho người dân, mà còn là động lực thúc đẩy kinh tế, tạo ra hàng triệu việc làm công nghệ cao cho thế hệ trẻ và nâng cao vị thế địa chính trị của toàn lục địa trên trường quốc tế. Khi làm chủ được nguồn thuốc và vaccine, châu Phi sẽ khép lại sự lệ thuộc hàng trăm năm qua, mở ra một thời kỳ mới tự cường và thịnh vượng.
TÔ MINH