Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tới Uzbekistan dự hội nghị bộ trưởng ngoại giao nhóm 5 nước Trung Á là Kazakhstan, Kyrgyzstan, Tajikistan, Turkmenistan và Uzbekistan, gặp song phương rồi sang Ấn Độ.
Hội nghị là diễn biến tiếp cuộc gặp hồi tháng 11.2025 giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và lãnh đạo năm nước Trung Á tại Nhà Trắng.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio phát biểu tại Ấn Độ ngày 20.10
Ảnh: Reuters
Mỹ theo đuổi 3 ý đồ chiến lược với việc nỗ lực chen chân vào khu vực vốn được coi nhiều hơn là sân sau của Nga và Trung Quốc này. Thứ nhất là tài nguyên, vì Mỹ cần khoáng sản then chốt để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc.
Thứ hai là địa chính trị là Mỹ tạo nên sự lựa chọn đối tác mới cho các nước Trung Á để làm loãng ảnh hưởng của Nga và Trung Quốc, thay vì buộc họ chọn phe.
Thứ ba là kết nối, Mỹ ủng hộ Hành lang Trung tuyến qua biển Caspi, nối Trung Á với Nam Kavkaz và châu Âu, còn chặng sang Ấn Độ gợi ý một trục nối Trung Á với Nam Á. Trong khi đó, các quốc gia Trung Á chủ trương đa dạng hóa đối tác và kỳ vọng Mỹ giúp họ tăng sức mặc cả.
Nhưng chính điều đó cũng cho thấy giới hạn của Washington. Mở rộng quan hệ với Mỹ là một chuyện, thoát khỏi phạm vi ảnh hưởng của Nga và Trung Quốc là chuyện khác đối với các quốc gia Trung Á.
Địa lý là rào cản đầu tiên. Cụ thể, Trung Á không giáp biển, cách xa nước Mỹ, trong khi Nga và Trung Quốc là láng giềng trực tiếp. Về kinh tế, khu vực vẫn gắn chặt với Nga. Trung Quốc lại có lợi thế về vốn và hạ tầng. Trong khi đó, đầu tư của Mỹ vào khu vực lâu nay vẫn khá khiêm tốn.
Các nước Trung Á nhiều khả năng sẽ tiếp tục cân bằng quan hệ giữa hai phe đối tác, nhận vốn và công nghệ từ Mỹ, nhưng không đánh đổi quan hệ cốt lõi với Nga và Trung Quốc. Mỹ có cơ hội thật nhưng chưa có lợi thế thật. Vì vậy, Mỹ thành công thế nào với cuộc chen chân này sẽ không được định đoạt bằng tuyên bố sau hội nghị mà bằng việc các dự án khoáng sản, năng lượng và vận tải có đi vào thực tế hay không.
Chuyến công du của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tới Uzbekistan dự hội nghị với năm nước Trung Á, sau đó tiếp tục sang Ấn Độ, là bước đi nối dài cuộc gặp thượng đỉnh hồi tháng 11.2025 tại Nhà Trắng. Động thái này phản ánh nỗ lực rõ nét của Washington nhằm chen chân vào địa bàn vốn được xem là sân sau truyền thống của Nga và Trung Quốc. Sự hiện diện ngoại giao cấp cao này phát đi tín hiệu về quyết tâm gia tăng sức ảnh hưởng của Mỹ tại khu vực Á - Âu.
Washington công khai theo đuổi ba mục tiêu chiến lược cốt lõi gồm khai thác khoáng sản then chốt để giảm phụ thuộc vào Bắc Kinh, mở rộng thế cân bằng địa chính trị và thúc đẩy các mạng lưới kết nối liên vùng. Mỹ tích cực ủng hộ Hành lang Trung tuyến qua biển Caspi nối sang châu Âu, đồng thời chặng dừng chân tại Ấn Độ mở ra triển vọng kết nối Trung Á với Nam Á. Về phía năm quốc gia Trung Á, việc đón nhận Mỹ giúp họ đa dạng hóa quan hệ đối ngoại và gia tăng vị thế mặc cả trên bàn cờ quốc tế.
Tuy nhiên, tham vọng của Mỹ vấp phải những giới hạn thực tế rất lớn về khoảng cách địa lý khi Trung Á không giáp biển và là láng giềng sát sườn của Nga lẫn Trung Quốc. Bên cạnh đó, nền kinh tế khu vực vẫn ràng buộc chặt chẽ với Moscow, trong khi nguồn vốn và năng lực xây dựng hạ tầng của Bắc Kinh vượt trội so với quy mô đầu tư khiêm tốn của Washington. Do đó, các nước Trung Á sẽ tiếp tục giữ thế đu dây để tiếp nhận công nghệ phương Tây nhưng không đánh đổi các lợi ích an ninh cốt lõi.
Cơ hội dành cho Mỹ là có thật, song lợi thế cạnh tranh thực địa vẫn còn bỏ ngỏ. Thành bại trong chiến lược thâm nhập này sẽ không được quyết định bởi những tuyên bố ngoại giao chung chung sau bàn nghị sự. Thước đo duy nhất nằm ở tiến độ triển khai thực tế của các dự án khai thác khoáng sản, cung ứng năng lượng và mạng lưới vận tải xuyên lục địa.
