Chi tiền tỷ mua robot rồi... bỏ xó: Làm thế nào để tự động hóa hiệu quả?

Trong các buổi trò chuyện cùng giới làm nghề sản xuất, ông Nguyễn Thế Bách, Trưởng phòng Kinh doanh Công ty cổ phần Sản xuất và Phân phối Mai Nam, thường gặp chung một câu chuyện từ không ít chủ doanh nghiệp.

Cứ mỗi đợt công nhân nghỉ việc hàng loạt hoặc tuyển người khó khăn, phản xạ đầu tiên của nhiều nhà máy là tìm mua ngay các cánh tay cơ khí tự động. Tuy nhiên, không ít nơi sau khi chi tiền tỷ mang máy móc về lại rơi vào cảnh thiết bị nằm chờ việc, hoặc hàng làm ra nhanh hơn nhưng kho phế phẩm cũng đầy lên trông thấy.

Theo ông Bách, sai lầm phổ biến hiện nay là doanh nghiệp chỉ nhìn chăm chăm vào một vướng mắc đơn lẻ, hay gặp nhất là thiếu người rồi lập tức quyết định đầu tư máy móc tự động. Trên thực tế, quản trị sản xuất đòi hỏi cái nhìn toàn diện hơn giữa 4 yếu tố gồm nhân lực, tỷ lệ hàng hỏng, thời gian chạy chuyền và mức tiêu hao vật tư. Thay vì đoán định theo cảm tính, phương pháp hiệu quả nhất là quy tất cả các vấn đề phát sinh về chi phí bằng tiền mặt.

Doanh nghiệp cần thống kê rõ ràng từng công đoạn mỗi năm đang làm thất thoát bao nhiêu tiền từ tiền lương, phế phẩm, thời gian máy dừng cho đến điện năng và nguyên liệu hao hụt. Điểm nào gây hao hụt ngân sách lớn nhất so với vốn đầu tư bỏ ra, đó mới chính là nơi ưu tiên tự động hóa đầu tiên.

2 câu hỏi chặn đứng nguy cơ lãng phí

Trước khi tính đến bài toán tiền bạc, người quản lý phải trả lời rành mạch hai câu hỏi then chốt về mặt vận hành. Thứ nhất, công đoạn dự định tự động hóa có thực sự là điểm nghẽn của toàn bộ nhà máy hay không. Nếu một khâu vốn dĩ đang thông suốt mà được gắn thêm máy móc hiện đại, máy sẽ chạy rất nhanh nhưng thành phẩm vẫn ùn ứ ở khâu tiếp theo, khiến sản lượng chung không hề tăng lên.

Điều kiện thứ hai nằm ở độ ổn định của quy trình sản xuất hiện hữu. Ông Nguyễn Thế Bách chia sẻ góc nhìn thực tế: "Robot chỉ làm nhanh hơn những gì ta đang làm. Nếu quy trình đang có lỗi, robot sẽ tạo ra lỗi nhanh hơn". Máy móc chỉ phát huy tác dụng khi các tiêu chuẩn kỹ thuật đã được kiểm soát chặt chẽ, bởi việc tự động hóa một quy trình rối rắm chỉ mang lại sự rối rắm với tốc độ cao hơn.

Bức tranh tự động hóa tại Việt Nam hiện vẫn còn khoảng cách khá xa so với nhu cầu thực tế. Số liệu khảo sát từ Bộ Công Thương cho thấy trong khoảng 7.000 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ, phần lớn có quy mô nhỏ và vừa với tỷ lệ chiếm đến 88%. Đáng chú ý, chỉ hơn 10% đơn vị đang sử dụng thiết bị tự động hóa và chưa đầy 10% doanh nghiệp đưa được robot vào dây chuyền sản xuất trực tiếp.

Đầu tư thầm lặng hay chọn cánh tay cơ khí hào nhoáng?

Kinh nghiệm từ các dây chuyền gia công và sản xuất liên tục cho thấy kết quả bất ngờ về tính hiệu quả. Nhiều chuyên gia và người làm nghề nhận thấy lợi ích kinh tế lớn nhất thường không đến từ những cánh tay máy đắt đỏ đứng giữa xưởng. Giá trị thực tế nằm ở hệ thống cân định lượng nguyên vật liệu, thiết bị tự động đo đạc và căn chỉnh thông số kỹ thuật ngay trên đường truyền.

Những thiết bị này nhìn bề ngoài khá bình dị, không tạo cảm giác hiện đại như các loại cánh tay chuyển động nhưng lại âm thầm tiết kiệm chi phí nguyên liệu và điện năng mỗi ngày. Ngược lại, robot phát huy năng lực tốt nhất ở khu vực cuối dây chuyền sản xuất. Các công đoạn như đóng thùng, đếm số lượng, soi lỗi bề mặt và bốc dỡ hàng lên tấm nâng là những việc nặng nhọc, có tính lặp đi lặp lại cao và khiến các phân xưởng đau đầu nhất khi tuyển dụng thợ.

Để biết chính xác công đoạn nào mang lại hiệu quả rõ rệt, doanh nghiệp chỉ có một con đường là đo đạc số liệu thực tế. Thay vì nghe theo trực giác, xưởng sản xuất nên lắp đặt đồng hồ đo điện riêng cho từng máy, ghi chép tỷ lệ hàng lỗi qua từng ca và theo dõi thời gian máy ngừng hoạt động trong vài tháng liên tục. Dữ liệu thực tế ghi nhận được sẽ chỉ điểm chuẩn xác vị trí nào đang rò rỉ dòng tiền.

Bước đi vừa sức cho từng quy mô nhà máy

Đối với các đơn vị quy mô nhỏ, nguồn lực tài chính có hạn không cho phép triển khai đồng loạt. Từ kinh nghiệm thực tế trong sản xuất, ông Bách gợi ý lựa chọn hợp cho các doanh nghiệp nhỏ là tập trung vào việc đo lường cơ bản thông qua hệ thống cảm biến, cân nguyên liệu và phần mềm ghi chép dữ liệu sản xuất đơn giản. Chi phí cho các thiết bị phụ trợ này không quá lớn nhưng giúp giảm thiểu thất thoát ngay trên từng mẻ hàng.

Với các doanh nghiệp lớn sở hữu nhiều cơ sở, mục tiêu trọng tâm chuyển sang việc chuẩn hóa hệ thống thiết bị, dữ liệu báo cáo và quy trình đào tạo nhân viên. Khi đã tạo dựng được một quy chuẩn thống nhất, bài học thành công từ một phân xưởng mới có thể nhân rộng sang các nhà máy thành viên một cách nhịp nhàng.

Bên cạnh giải pháp kỹ thuật, việc chuẩn bị về nguồn lực con người cũng đóng vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi. Doanh nghiệp cần đào tạo trước đội ngũ nhân viên kỹ thuật đủ khả năng vận hành và bảo trì máy móc. Việc giao tiếp nội bộ cũng cần rõ ràng nhằm giúp người lao động hiểu rằng tự động hóa không nhằm mục đích cắt giảm nhân sự, mà mở ra cơ hội chuyển dịch họ sang những vị trí có giá trị lao động cao hơn.

“Đây không chỉ là kinh nghiệm của riêng tôi mà là điều nhiều doanh nghiệp trong ngành đã đúc rút: tự động hóa bắt đầu từ việc biết mình đang mất tiền ở đâu”, ông Bách cho biết.

Theo thông tin từ Cục Công nghiệp (Bộ Công Thương), các chương trình hỗ trợ phát triển nhà máy thông minh gần đây đang đồng hành cùng nhiều cơ sở sản xuất trong nước rà soát quy trình, ứng dụng giải pháp điều hành số nhằm nâng cấp trình độ quản trị nhà xưởng.

Những bước đi vững chắc từ khâu chuẩn hóa dữ liệu, cải tiến quy trình cho đến lập kịch bản dự phòng khi thị trường biến động sẽ giúp các chủ xưởng giảm thiểu rủi ro, bảo toàn đồng vốn khi bước vào sân chơi công nghệ cao.

ESG Company Tour 2026 với chủ đề “Tự động hoá - Hiệu quả - Tài chính xanh” sẽ diễn ra ngày 29/10 tại nhà máy Nhựa Bình Minh, Tây Ninh. Chương trình tạo cơ hội để doanh nghiệp tìm hiểu thực tế mô hình vận hành, ứng dụng tự động hóa, nâng cao hiệu quả sản xuất và tiếp cận các góc nhìn về tài chính xanh.

Thông qua hoạt động tham quan nhà máy và trao đổi với chuyên gia, đại diện doanh nghiệp, ngân hàng, chương trình hướng tới những giải pháp thiết thực giúp doanh nghiệp xác định lộ trình đầu tư công nghệ phù hợp, đánh giá hiệu quả và từng bước tích hợp ESG vào hoạt động sản xuất, kinh doanh.

ESG Company Tour là hoạt động vệ tinh của Diễn đàn ESG Việt Nam 2026 với chủ đề “Nắm bắt cơ hội - Dẫn dắt tăng trưởng”, do báo Dân trí khởi xướng và tổ chức. Tour đầu tiên đã diễn ra ngày 12/8 tại nhà máy Prime Tiền Phong (Phú Thọ) với chủ đề “Chuyển đổi xanh và quản trị hiệu quả cho doanh nghiệp SME”.

Diễn đàn ESG Việt Nam là sự kiện thường niên do báo Dân trí khởi xướng và tổ chức từ năm 2024. Điểm nhấn của Diễn đàn là chuỗi hoạt động hội thảo, tọa đàm, company tour và lễ vinh danh Vietnam ESG Awards tôn vinh các đơn vị thực thi tốt ESG. 

Diễn đàn ESG Việt Nam 2026 diễn ra vào tháng 12/2026 có chủ đề “Nắm bắt cơ hội - Dẫn dắt tăng trưởng”. Chủ đề của Diễn đàn được lựa chọn trong bối cảnh các tiêu chuẩn về môi trường, xã hội và quản trị (ESG) ngày càng trở thành yếu tố then chốt quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Diễn đàn năm nay không chỉ tập trung vào tính cấp thiết của việc hành động sớm mà còn đặt trọng tâm vào vai trò tiên phong của doanh nghiệp và tổ chức trong việc chuyển hóa thách thức thành động lực dẫn dắt tăng trưởng bền vững.