Ngành công nghiệp thời trang toàn cầu đang đứng trước một nghịch lý, đó là số lượng thương hiệu cam kết mục tiêu khí hậu tăng gấp 7 lần, nhưng lượng khí nhà kính xả vào bầu khí quyển lại lập đỉnh mới. Con số 1 gigaton (tương đương 1 tỷ tấn) khí nhà kính thải ra trong năm vừa qua (ngang bằng toàn bộ dấu chân carbon của quốc gia công nghiệp phát triển như Nhật Bản) là hồi chuông báo động đỏ cho các mắt xích sản xuất trên toàn cầu.
Không còn dừng lại ở trách nhiệm xã hội hay các chiến dịch truyền thông hình ảnh, giảm phát thải giờ đây đã trở thành bài toán kinh tế sống còn. Với các doanh nghiệp sản xuất và gia công dệt may, việc chậm trễ kiểm soát carbon không chỉ khiến cánh cửa xuất khẩu khép hẹp, mà còn đe dọa trực tiếp đến sự tồn vong của biên lợi nhuận trong vài năm tới.
Ngành thời trang toàn cầu phát thải khoảng 1 tỷ tấn khí nhà kính mỗi năm (Ảnh: LinkedIn).
Cú trượt 1 tỷ tấn carbon và "bóng ma" sụt giảm 34% lợi nhuận
Theo báo cáo vừa công bố từ Apparel Impact Institute (Aii) được trích dẫn bởi Bloomberg, lượng phát thải của ngành may mặc đã tăng 6,3% trong năm gần nhất, nối tiếp mức tăng vọt 7,5% của năm trước đó. Như vậy, chỉ trong vòng 2 năm, lượng khí thải đã tăng gần 14%, đảo ngược hoàn toàn đà sụt giảm nhẹ ghi nhận trước đó.
Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng trên nằm ở sự bùng nổ về sản lượng sợi nhân tạo, đặc biệt là sợi polyester nguyên sinh. Ông Kurt Kipka, Giám đốc Tác động của Aii, nhận định rằng chi phí đang là rào cản lớn nhất ngăn cản cuộc cách mạng xanh. Polyester có nguồn gốc từ dầu mỏ hiện vẫn rẻ hơn đáng kể và dồi dào hơn nhiều so với các dòng sợi tái chế. Khi sản lượng tiêu thụ quần áo toàn cầu tăng, các nhà sản xuất tự nhiên ưu tiên phương án tối ưu chi phí ngắn hạn để giữ đơn hàng.
Thế nhưng, sự đánh đổi này đang tiềm ẩn cái giá rất đắt. Nghiên cứu của Aii cảnh báo ngành thời trang có thể đối mặt với mức sụt giảm tới 34% lợi nhuận vào năm 2030 nếu không lập tức ghìm cương lượng phát thải. Những đợt gián đoạn chuỗi cung ứng do hiện tượng thời tiết cực đoan, kết hợp với chi phí vận hành đội lên từ năng lượng và các rào cản chính sách, sẽ bào mòn lợi nhuận của cả thương hiệu lẫn nhà máy gia công.
Bối cảnh thị trường phức tạp cùng giá năng lượng hóa thạch leo thang càng làm rõ tính cấp bách của việc từ bỏ dầu mỏ và khí đốt. Hơn 700 doanh nghiệp đã đặt mục tiêu khí hậu dựa trên cơ sở khoa học, tăng mạnh so với con số khoảng 100 đơn vị vào cuối năm 2021. Tuy nhiên, áp lực lạm phát và chi phí cũng khiến không ít tên tuổi lớn chùn bước. Điển hình như thương hiệu xa xỉ Burberry gần đây đã phải lùi cam kết phát thải ròng bằng 0 từ năm 2040 sang năm 2050, cho thấy con đường xanh hóa không hề được "trải hoa hồng".
Polyester nguyên sinh từ dầu mỏ vẫn rẻ và sẵn nguồn cung hơn vật liệu tái chế, trở thành rào cản lớn nhất khiến nỗ lực cắt giảm carbon của các hãng thời trang bị chậm nhịp (Ảnh: Getty).
Chuẩn hóa dữ liệu nhà máy: Chấm dứt thời "đoán mò" hiệu suất
Để giải quyết bài toán phát thải leo thang, vấn đề nan giải nhất từ trước đến nay là thiếu một thước đo chung minh bạch tại các cơ sở sản xuất. Phần lớn thương hiệu toàn cầu đều đặt mục tiêu Net Zero trên giấy tờ, nhưng lại không thể nắm rõ từng khâu nhuộm, dệt hay may tại các nhà máy đối tác ngốn bao nhiêu điện và thải ra bao nhiêu carbon.
Nhằm bịt lỗ hổng này, Apparel Impact Institute vừa chính thức tung ra bộ tiêu chuẩn đo lường năng lượng và carbon (Energy and Carbon Benchmark). Khác với các hệ thống đánh giá chung chung trước đây, bộ công cụ này đi sâu vào bóc tách dữ liệu ở cấp độ quy trình của từng phân xưởng, phân biệt rõ ràng giữa cơ sở chuyên môn hóa một công đoạn và nhà máy tích hợp nhiều khâu gia công.
Dữ liệu được thu thập từ các nguồn uy tín như chỉ số Higg Index, các cuộc đánh giá kỹ thuật độc lập và hồ sơ vận hành thực tế. Nhiều tập đoàn bán lẻ hàng đầu thế giới như H&M Group, Gap, Target, PVH, AEO Inc., cùng các nhà cung ứng dệt may quy mô lớn như Elevate Textiles và KPI Mills đã tham gia chương trình thí điểm.
Ông Jimmy Summers, Phó Chủ tịch phụ trách Phát triển bền vững của Elevate Textiles, cho biết: “Công cụ đo lường này giúp các nhà cung ứng xác định một cách khách quan họ đang ở đâu trên hành trình phát triển bền vững”.
Khi dữ liệu được lượng hóa minh bạch, các nhà cung ứng có thể tự tin triển khai các giải pháp đầu tư mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất, từ lắp đặt điện mặt trời áp mái đến lắp hệ thống lưu trữ pin (BESS). Về phía các nhãn hàng quốc tế, việc nhìn thấy dữ liệu minh bạch cũng là cơ sở để họ gia tăng đơn hàng hoặc san sẻ gánh nặng đầu tư cho những đối tác sản xuất đạt chuẩn.
Bộ tiêu chuẩn đo lường mới cho phép bóc tách hiệu suất năng lượng đến từng công đoạn, giúp các nhà máy minh bạch dữ liệu để tiếp cận dòng vốn và giữ chân đơn hàng quốc tế (Ảnh: ST).
Gỡ nút thắt tài chính: Khi nhà cung ứng không thể đơn độc
Dù công nghệ và thước đo đã sẵn sàng, nút thắt nghẽn lớn nhất của chuỗi cung ứng dệt may vẫn là nguồn vốn. Hai báo cáo chiến lược từ Fashion Industry Charter for Climate Action (thuộc Công ước khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu - UNFCCC) đã chỉ ra một thực tế rằng phần lớn phát thải carbon tập trung ở các công đoạn đầu chuỗi như xử lý xơ sợi, kéo sợi và dệt nhuộm, nhưng đây lại là nơi tập trung các nhà cung ứng quy mô vừa và nhỏ - những bên khó tiếp cận dòng vốn ưu đãi nhất.
Do chuỗi cung ứng thời trang vốn phân mảnh, các hợp đồng mua hàng thường mang tính ngắn hạn theo mùa, khiến các nhà máy e ngại khi phải bỏ ra hàng triệu USD cải tiến dây chuyền mà không biết đơn hàng năm sau có còn hay không. Rủi ro tín dụng cao và thiếu dữ liệu kiểm chứng khiến các ngân hàng thương mại ngần ngại giải ngân các gói vay chuyển đổi năng lượng cho nhóm doanh nghiệp này.
Theo UNFCCC, để phá vỡ thế bế tắc, ngành công nghiệp cần tư duy vượt ra ngoài các kênh tín dụng truyền thống. Báo cáo đề xuất một loạt công cụ tài chính mới như các khoản vay và trái phiếu liên kết bền vững (sustainability-linked), mô hình tài chính hỗn hợp (blended finance), hợp đồng hiệu suất năng lượng và cơ chế mua điện tập thể.
Bên cạnh đó, các giải pháp thị trường carbon như định giá carbon nội bộ hay cơ chế bù trừ nội chuỗi (insetting) đang mở ra hướng đi mới. Tại khu vực Đông Nam Á - trung tâm gia công dệt may của thế giới, sự xuất hiện của các quy định định giá carbon bắt buộc đang trở thành áp lực nhưng đồng thời cũng là đòn bẩy. Nếu các thương hiệu lớn đồng ý đứng ra bảo lãnh tín dụng hoặc ký hợp đồng mua bán điện dài hạn cùng nhà máy, chi phí vốn cho các giải pháp khử carbon sẽ giảm xuống rõ rệt.
Để đạt được các mục tiêu khí hậu của ngành thời trang, cần những cách tiếp cận “không theo lối mòn”, đồng thời đòi hỏi tất cả các bên trong hệ sinh thái thời trang cùng phối hợp để giảm các rào cản tài chính và chia sẻ rủi ro (Ảnh: Business of Fashion).
Những chiếc quần, áo phát thải 1 tỷ tấn carbon không còn là câu chuyện riêng của các nhà hoạt động môi trường mà đã trở thành bài toán sinh kế của từng phân xưởng gia công. Như nhận định của các chuyên gia chuỗi cung ứng, hành trình khử carbon đòi hỏi sự san sẻ rủi ro tài chính sòng phẳng giữa người đặt hàng và bên sản xuất. Trong trật tự thương mại mới, doanh nghiệp nào chậm chân trong việc đo lường số liệu và tiếp cận dòng vốn xanh sẽ tự loại mình khỏi cuộc chơi toàn cầu.